— 42 —
so bemerkt man 4 Kuppen, welche nach der Horloff -
rung vorspringen und beinahe in gerader Linie h ß 8 e
Wingertsberg, das Massohl, die Burg bei Unterwidder ^
und den Rotkopf bei Bisses. Zwei derselben fanden ^
kleinen Kastellen gekrönt und es unterliegt meiner we g te ii e ,
nach keinem Zweifel, dass auch der Burgberg auf der ^
wo man es jetzt „im Kessel" nennt, die Mauern ^
Kastolles trug (die Grösse schätze ich auf 25 : 25), ?| y^J)
gleich denen der übrigen Kastelle: Langsdorf, ^ " aUC ]i
Wingertsberg als Steinbruch benutzt« (wie dies J*^^
bei der Saalburg, Kapersburg, Altenburg im grossen cJJ
stabe geschah), bis der lotzte Stein derselben a b£ ,j n j,eu,
war und man sich, um weiteres Baumaterial zu ge w -c^ff
genötigt sah, das feste Gestein der Wandungen der ?u
damente loszubrechen und die Steine aus der D 6
fördern. • -g D t-
Aehnlich wie hier und in beinahe gleichgrossen^g
fernungen liegen auch zwischen Inheiden und Ar - ^
kleinere Kastelle: im Feldheimer Walde, bei Langsdo 1 '^^,
wie ich vermute, „auf der Winke", sowie auf dem ^^jjjö
wo sich die einstige Stätte desselben, wie auch D r -
bemerkte, noch deutlich erkennen lässt. .
Die Trümmerstätte auf dem liotkopf ist so klein, iP
auch dort nur ein kleineres Kastell vermutet werden ^
Auch die Haselheck erscheint mir zu unbedeutend,
liier ein grösseres, sog. Iteplis-Kastell, gestanden haben & rflä
Der Lochberg, wo nach v. Cohausens Meinung ein S 1 j lft ltr
Limes-Kastell gestanden haben könnte, bietet keine An
punkte und mein Blick richtet sich vielmehr aut ^ oC \i
liömerstätte, die schon seit Jahron bekannt ist, ft° er
keine Beachtung gefunden hat. e ;p0
Dort, sowie an der Haselheck wird der Verein
Untersuchungen im Jahre 1880 fortsetzen. g5
November l» 8 '
Die Artikel Wernhers von Friedberg. ^
Die aus Eberbach stammende Papierhs. Nr. 35 der k 00 ^^
bibliothek zu Wiesbaden enthält unter anderem von ^
Hand des 15. Jahrhundorts eingeschrieben die unged rU ^
Artikel des Augustinermönchs Wernher von JFriedberg- fl0 f
geregt von reformatorischen Bewegungen seiner Ze- 1 ft
kirchlichem Gebiete setzte Wernher als Augustiner.
— 43
^dau seine Ansichten der kirchlichen Lehre entgegen,
uerrief jedoch, vor die Heidelberger Hochschule zur Prüfung
■ , ner Ansichten auf den 11. Februar 1405 vorgeladen und
J Wenfalls auch widerlegt, seine Lehren. Mit der Kirche
■p . ae r versöhnt verblieb er im Orden und dürfte mit dem
{W° r ^ ernn er des Augustinerklosters in Friedberg 1410
W 8ner ' geistI - Stifte 31 > eine Person sein - Ueber seine
* ens schicksale ist wenig bekannt. "Wimpheling im catal.
J> , °g-t der jedoch Friburg statt Friedberg liest, und
giert, Einladungsschrift zur 3Ü0jährigen Stiftungsfeier der
mversität in Würzburg p. 29, 66, handeln über ihn. Seine
£ tllj Ql sichern ihm eine Stelle in der Kirchengeschichte
eut sclilands und folgen hier in getreuem Abdruck.
<o ^ nno domini 1405. XI. mensis Februarii in aula epis-
. Pali episcopi Spirensis in opido Heydelbergensi, Worma-
b e nS |! s dyocesis, constitutus frater Wernherus de Frid-
^JjS 1 "» ordinis sancti Augustini, lector eiusdem ordinis
laudis, wulgo landawe.
a ]| * c h bruder Wernher beken offenlich vnd tun kunt
filrf 1 mcnnc h, daz ich vmb ethlich artikel, die ich han
^ V^htichlichen gebrediget, furbracht bin für minen gne-
t A en herren hern Rauen Bifchoff zu Spire vnd (in vi-
iri '] n ln geirtlichen fachen vnd die artikel fint vorbrocht
?T forme, als hernach gescreben ftet.
H ff ' e er ^ e artikel, daz got nit ane mittel adam ghe-
rei u 1 habe, funder mit dinft vnd auch durch die hant-
ig der engel.
hp«j ern < der ander, daz got nit forme habe, daz ift weder
ende noch fufze.
W,. ern > der dritte, daz do adam in den iordan drat,
'er gereynighet von erbefunden.
Vd m ' ^ er vier( ^ e > daz feygen (!) zimlich vne (!) ane
^ moghen gefchehen.
* teri b der fünfte, wer die namen der dry konig bij
* ra ghe, daz den fant Valentins plage nit angee.
^r 0 f m ' ^ er fehfte, vver die Worte by yme treit : verbum
ift n ! ac tum est, das ift in dutfche ghefprochen : das wort
cifch worden, daz den die tufel nit betrieghen mögen.
ty er i tern > der fybende, daz der entekrift geboren fal *
abt r , n Von einem abtrünnigen munche vnd von eyner
l^igeh nunnen.
2 U 1 m » der achte, das daz crucze zu den augustiner
Jti an a ?dawe folle heiliger fün, dan ander crucze, vnd das
12 nit malen noch berandern möge.
Item der nunde, daz criftus in finer jogent vnt kl
heit gewundert hart, als in dem buch ftet gefchr. S
der kintheyt vnsers herren. . n
Vff die artikel han ich ghefworen vff dem heuig
ewangelio, ein luter warheit zu faghen, waz ich da V
halte, vnd waz ich da von han gheprediget. Des . e .
ich vff den erften artikel veriehen, daz ich alfo habe g
prediget : Got hat den menfchen ghemacht dorcn
dinft der engel, wann er zu werdig was, yn zu mac
mit den henden. ,. ?e t
Vff den andern han ich bekant, daz ich ghepredig
habe: hat god hende vnd fufze, waz bedurfte er d^.
eyner muter, vnd daz han ich gehertt zu eyner ^
waringhe des nehften artikels, das got adam felber
gefchepffet hette. j c )t
Vff den dritten artikel han ich gheantwort, ^a 2
gheprediget habe, daz do adam vss dem paradife ge»
wart, intrat in den Jordan vnd dar in ftunt biz an
hals zu büssen hundert jare durch des dotflags weg
abel xn$ kayn. d j ge t
Vff den Vierden han ichs veriehen, daz ich gepre ^
habe : fint alle fegen falfche, warumb feget 0,811 0 r-
efchen, pahnen, eyger vnd fleyfch, dez han ich ey ^
fach genomen, ez quame eyn frauwe zu mir mit e ^ raC h
kinde, dem waz we an eynem fingher, zu der sp .
ich: warumb sie daz kint nit liez seghen, da fpracn rf
iz i rt eyn hier zu der nuwen ftad vnd auch ander p r | ^ e
vie daz ftraffen vnd verbieten; vff daz fprach i cl
vorgenant wort etc. r e ge^
Item doe wart ich gefraget, ob ich follicher £ u5
künde, do fprach ich, ich künde nich dan diefen : ^jder
wart geborn, criftus wart verlorn, Criftus wart ^
funden, der gefeghen diffe wunden in den name des
vnd dez fones vnd des heiligen geiftes. j^bet
Auch han ich bekant, daz ich den felben g e v „d
han an mir felber vnd fü dannde gefund worden,
han yn geleert eynen bruder myns ordens vff die 11 j 0 pt r
criftnacht in eyner meffe, vnd han ene voftlich g ^ e \\,
daz der felbe fegen krefftig fii, daz er die wunde
Item, ich han veriehen, daz ich etwen, wan lC ^
hört, befunden, han von den, die mir ghebiech t
daz fi femlich bichte getan haben, vnd han mn" er uf et
tun fughen, vnd in welchen fegen der tufel niet ang
wert, die han ich niet geftraffet noch verboden. ,. g $v
Vff den funfften artikel han ich bekant, daz
— 45 —
v , n der dry konig eynen mentfchen gut fint vor fant
o , ent 'ns plage, wann er Iii von trage, vnd daz da voer
* labet vnd geprediget an der kantzely.
fp J^ff den fehften han ich bekant, daz wer dy wort
p ec he, daz dy tufel damide vss worden getriben.
Cr -n ff den fibenden han ich ghefprochen, daz der ende-
5jji e gheborn folle werden von eyn abtrunnighen (!)
n che vnd von eyner abtrunnighen nunnen.
le ü k den achten han ich geantwort, daz ich nit ghe-
and nocl1 g e P re <%et habe, daz iz heiliger fii, dann eyn
uer crucze.
W Vff den nunden han ich bekant, daz ic geprediget
^v^k buch von der kintheyt vnfsers herren vff mer-
% j Unc ^ er ne yg un ge von der nagong des baynes vnd
Jlnp a mor ders ^ on gefunt wart vnd ander ding, di dar
e 'toene etc.
ke nn wifzet, daz ich gentzlich vnderwifet bin vnd be-
jj a en , daz ich an den articlen allen fchedelich gheirret
tyjfr Vn ^ dy lute betroghen von myner eynualt vnd vn-
h atl en . halb vnd ift mir von gantzen hertzen leyt, vnd
b]-j n lrilc ^ mit gutem willen vndergheben daz zu wider
v icl^f n Vnc * ' lan ghefworn vff dem heiligen ewangelio etc.
<J er r y[ ern i z hye, als mir got helf vnd die heilighen,
fti e 2 k n art ikel keyn, als ich yn bekant han, furbafs
^id ep U halten, zu predighen oder zu leren, Sunder ich
tri atn V ff fy e hut alle > vnd ratte vnd biette, daz fij ny-
£ halte noch gleube.
a n< ^ bekenne, daz got adam hat gefcapffen ane mittel
^ickeij 16 ^'"^ der en g e ^ vn d das weder fin gotlich wir-
ken^ nit gewefen ift funder fin grofs wirdikeit, vnd be-
key n ,y°P dem andern artikel, das got an der gotheit
finer l P . c h forme hende noch fufze hat, Sunder nach
Üch & en nienfeheit hat er hende vnd fufze vnd Iip-
^nnf llder aIs ich vnd eyn ander menfehe. Vnd be-
J orcj a v ° n dem drietten artikel von adams buffe in dem
^e r u'.,? a 2 das buch von adams buffe verworfen ift von
Von h g en kirchen vnd nit zu halden. Vnd bekenne
v Hd e ^ n (0 Vierden, daz alle feghen, dy von ordening
^er gL atz ung der heiligen kirchen vnd guter gewonheit
^uff ^ evn criftenheit geftchen (!) als an efchen, palmen,
^de r lec ht, wafzer, falts, fleifch oder ander ding, nit
Jjeiljgu u gent noch kraft hant, dan in bete wife von der
,&en n kh-chen, die got fo gheneme ift, das fy als heupt
h'ejr U f en > pfort wunden, vnd des geliehen, die von
'ghen kirchen zu den dingen nit gheordinet, noch
— 46 -
gefticket fint, man nenne darinne den dufel oder R*Jjj
keyn kraft haben, noch an die zu glauwen ift, vnd
kenne, das ich geirret han feere, daz ich nit han g e ^ ra , on
die lute, die mir die han gebiechtet. Vnd bekenne v
den funfften vnd fehlten artikln (!), als von der drie konjg^
namen vnd von den Worten : Verbum caro etc.
fprech fie oder trage fie, daz Ii keyn kraft han weder
ding, als ich geprediget han, vnd bekenne, das daz buc w
von der kintheit vnffers herren von der heilighen k ir J; r
verworffen ift, vnd die wunder werck, die Criftus w »
kintheit fol han getan, nit zu gleuben fint. DarumD-- ^
ich alle dye, die an myn lere komen fin in den an i K '
das fi mir vergebent, was ich yn zu kurcze oder y
wifet han vnd had mir yemants gefolget, dar an icn g.^
irret han, der folghe mir numme dar an, dy wiie
die warheit bekenne vnd erkenne. _ t Z
Friedrich Grcifenklau von Yollrads, Rittcr W
wird Laienbrudcr des Franziskanerordcns, 1* & '
Von Karl Morneweg.
Landeinwärts von Winkel im Rheingau erne D * eSl
die wohlerhaltene Burg Vollrads. „Am Fuss des Ge Z^i'
auf einem Hügel liegt das Schloss, rechts und links jF^ji
bare Felder und "Weinberge, einen Bergwald von f\, t(i &»
und Eichen im Rücken.^ 1 Im Jahre 1349 soll yo ftf$x
von Friedrich von Greifenklau erbaut worden sein, de ^
danach benannte. 2 Sein Sohn Friedrich verlieh ^%ter
schlecht erhöhten Glanz durch die Heirat mit der Erb 1 ^0
Irmgard von Ippelsbrunn, die ihrem Manne die gleicß
Herrschaft bei Saarbrücken zubrachte. 3 pa cl»
Dieses Friedrich ältester Sohn: Friedrich, v0 pJ
1417 in den Besitz von Ippelbrunn gelangte, soll 1 Tp^eP"
Kaiser den Ritterschlag erhalten und sich in den
1 Göthe, Im Eheingau Herbsttage (1814), Cotta'sche Ausg- v
Bd. 20, S. 233.
2 Bodmann, Rheingauischo Altertümer, I. S. 167. . . 06»^
3 1398 wurde Friedrich mit Ippelbrunn belehnt: Helwic.»' 0C w
logia od. Geburtslini der Greiffenclawen etc. (1G30) im £.^ ts ])W w
zu München: s. meinen Brief darüber in Falk, Geschic
Nr. 5, S. 155.
— 88 —
Das Ergebnis der deshalb von dem Kreisamt zum Zweck
der Ermöglichung der Wiederherstellung gepflogenen Ver-
handlungen ist folgendes: Der jetzige Besitzer des oben ^be-
zeichneten Grundstück-Teiles ist bereit, diesen an den Ki' els
Oppenheim zu Eigentum zu verkaufen und den Stein dem
Letzteren zu überlassen. Die Kosten, welche durch " e11
Ankauf und die dauerhafte Wiederherstellung des Steine*
entstehen würden, hat Kreistechniker Becker folgend 61 '
massen veranschlagt: 1) Ankauf des Geländes, ca. 70 Quadra -
klafter ä 3 M. 50 Pf., 245 31. 2) Wegräumung des B*ttjjj
Vorschlags, Grundarbeiten und Aufrichten des Steins
Ummauerung desselben 200 M. 3) Notariats- und zufäU 1 ^
Kosten 35 M., zusammen 480 M. Hiervon sind in Abz ll o
zu bringen: 1) Erlös für wieder zu verkaufendes entbei
liches Gelände ca. 40 Quadratklafter ä 2 M. 2) B«Ö«g
welche dem Kreisamt zugesagt worden sind: a. von A , t jtf
Verein für Erforschung Eheinischer Geschichte und AI ie
tümer zu Mainz 50 M., b. vom historischen Verein
stadt 30 M., zusammen 100 M. Von dem hiernach v
bleibenden Best von 320 M. hat Grossh. Ministerium " u
Innern und der Justiz die Hälfte aus staatlichen Eon d»^
leisten sich bereit erklärt, wenn die andere Hälfte von ^
Kreistag auf die Kreiskasse übernommen werde und ha
hiernach den unter Art. 34 vorgeschriebenen Betrag g
KiO M. in das Kreiskassebudget pro 1880—87 eilige 8 * 6
Bederegister der Gemeinde Grossumstadt
dos 15. Jahrhunderts.
Pinieli e11
Die hiesige Hofbibliothek besitzt unter ihren ^ Jaß g
7 Tafeln (mit 10 Schriftseiten) von Buchenholz 32 0<Je r
und 13 cm breit, bis auf einen schmalen Band ■Jg^jw
zweiseitig mit dunklem Wachs überzogen, welcher y^^it^
seiten darbietet. Zwei der Tafeln mit drei Sonfjv s icb
sind durch Lederschnüre verbunden, an weiteren z ^ j)ies e
diese Verbindung ebenfalls, ist aber jetzt S e . ^ esC h^ e ',
Tafeln waren ehedem so vereinigt, dass zweiseitig ^ fev-
bene den innern, einseitig innen benützte den ^V 3 " gcb^ 2 '
des Buchs und die nicht beschriebenen Seiten die g - ß il e \
decke bildeten. Der einseitig beschriebenen Täte de
jetzt noch zwei. Das Ganze bildete zwei Bedeb«^ gjOP
Gemeinde Grossumstadt. Ueber deren Defektheit
— 89 —
^ehts mehr feststellen, da der Xachweis fehlt, wieviel doppel-
seitige Innentafeln das Ganze bildeten. Möglicherweise
e| ilen nur zwei Aussentafeln. Zwei Hände des ausgehen-
e n lö. Jahrhunderts benützten die Wachsilächen zum Ein-
ra g der bedepflichtigen Einwohner der Gemeinden Gross-
juastadt, Eichen, Eaibach und Heubach. Der Name Gross-
i^stadt kommt zwar nicht vor, dass die Tafeln aber diesem
q e angehörten, lässt sich aus dem Vorkommen der nahen
rt e Richen, Eaibach und Heubach, sowie dem Eintrag
Qes Grossumstädter Pfarrers 1G34 schliessen. Herr Dr.
' A "Walther erwähnt dieser Tafeln in seinen Beiträgen
2 * Ua heren Kenntnis der Grossherzoglichen Hofbibliothek
de , rnas tadt S. 65 und schreibt die zwei zusatnmenhängen-
r" a ^ n dem Jahre 138!> zu. Eine Jahrzahl findet sich
des 1 U ^ Jt nic ^> auc ^ ^ ire Angabe nicht in der Absicht
i s damaligen Rechnungswesens, da der damalige Eechnungs-
Un l i 6 Tafel nur für das laufende Jahr gebrauchte
^. dann den Text für das kommende Jahr tilgte. Auch
g e -. 01 ' str eitet dieser Angabe die Schrift, die nicht dem aus-
, en,l en 14 J aar hundert angehört. Wir setzen solche
der T ^ Ende des 15, Jahrmm derts, etwa 1480. Bietet
K ^ ex t der Tafeln auch keine besondern historischen
al s | . en > nur Personen- und Flurnamen, so ist das Ganze
iU ari u . s,:or ische Merkwürdigkeit beachtbar und beweist, wie
U Ullo . lu Hessen bis tief ins späte Mittelalter sich zu Eech-
"\Vj s toSZWe cken dieser uralten Schreibweise bediente. Meines
Grebi e ^ 1S ste ^ at dieser Gebrauch in Grossumstadt für das
an c | i et .^ es Grossherzogtums Hessen allein da. Es ist aber
En c j e e ! u Beweis, indem sich diese Tafeln erhielten, dass zu
'lei- "\y , Jahrhunderts in Grossumstadt der Gebrauch
^üt- f C a ^ em aufhörte, sonst wären diese Tafeln wieder
fal[ s , forden und böten einen spätem Text dar. Jeden-
auch hier, wie überall, um diese Zeit das Papier
'tß ^l le der Wachstafeln. Die Tafeln selbst sind nicht
^tellgQ ea , ^ usta nde, zahlreiche Eisse, wiederum geglättete
^he re ' r gesprungene und wieder aufgeklebte Stücke, Eeste
? ac ht \ • Cürr ft ) auch eine nachbessernde spätere Hand
Litern o Lesung nicht sicher. Lässt man sich aber von
• F %e U t Cnr if tr esten nicht beirren, so lassen sich dio Ein-
'^erli- 2ter Hand, eine feste Minuskel in Urkundenschrift,
^"^Uen^A 1100 ^ feststellen und teile ich als Probe einen
Abdruck der besterhaltenen Tafeln mit.
trU( W ^° PPeltafel mit drei Schriftseiten, a) H. vnd sin
■«■ans V. vntz. — Von herbert omsteters ackr. —
Idem iii vntz von eberhar . . mers ack. — Hammans ey<l e
kontz xiii vntz. — Eissgin sin s wester i vntz. — Vberü
cbin vi vntz von drien enden de(m) hirtzs acker. t „
Moeler xvii vntz. — Hencbin heil iiii vntz. — Idera ü vD ^
von Beymel hen acker. — Niclas Mentzer xxviii vntz.
Linhard Zwvfel ii vntz. — die kircli ii vntz. — HaDS
rieh IX vntz. — Idem VIR vntz. — Niclas flock X vn»
— Gampel ii vntz. —
Bipach.
Engelhart i vntz. — Herman breitwieser i (?) vntz-
.... Mönch iii vntz. —
Eichen.
Eberhart hanman iii vntz von dorns. [acker] . ) 7" . ,„ r
Hanman ii vntz von eym acker. — Linhart breitvne*
i vntz. — Eberhart hiltzen stieff kinde ii vntz. — ^°
hoffnagels erben V vntz. —
Heupach. ^
. . e .... es iii vntz. — Hans furer von s P ac p on tz
kers acker ii vntz. — Holbermans erben V vntz. -7" ^ 0ll
karge i vntz von feilins acker. — . . . . br. . . Heintz
eym acker. —
Summa.
b) Hans Vtzel iii vntz von eym acker vnd wie !??' lö el
Contz knode ii vntz von seiner wiess. — Eobalt
lieber iii vntz von neu weis vnd kroen acker. " ^ Keil"
mel lieber iiii vntz von klas Recharts acker. — FolP»®
gin iii (?) vntz an drej enden, gibt Hans karge h a ?■ ^
Fritz heimeln iii vntz von hanman) Reinhart ^l^gdeO
Hans Leinhart vii vntz von Madern hilderichs vnd v
acker. — Wendel rappe vi vntz von . . walt hug 3 ß rll er
vnd hanmans feilins wiesen. — Fritz greif i vntz v ° n ^ a ^' e
wiesen vff der oberwiese . . . dem born. — Lotzgnis j, e ls-
i vntz von Mentzers acker. — Hans ackerman zu 0. vi
pach i vntz. — Summa summarum . . iiii . l xxx . vl ^Tj n ist*'
vntz. [Andre Hand: Godfredus Heunius Ecclesiae
tinae pastor 1634.] fcS
c) Tafel drei (innenseitig') vielfach durch Glä^^u
"Wachses beschädigt, der Text giebt ausser Namen
Sinn. —
') Ist wohl zu ergänzen.
— 91 —
H. Einzeltafeln. a) Unlesbar, da das "Wachs durch
arme gelitten hat, abgesprungen ist und der Schriftzüge
tbehrt. Ecke durch den Wurm verlustig gegangen.
, b) An vielen Stellen unlesbar, untere Hälfte teilweise
«malten, andere Hand. —
U e ) (Einseitige Tafel). Linhart schnabel xiii vntz. —
eiichin henneln iiii lib. — Forstnieinster vom murers gut
Vct VntZ ' ~ Peter fe ^ lin XIX vntz - — Clas hofman xiii
z - ~ • . . . ii vntz. — die fromesse iiii vntz. — Gotz-
11 • • • • iii (?) vntz. — Elss setlern .... — Her hartmann
^ V "~ Jage ins holtz .... — "Wolff henchins gut ....
Vnt er herb . . . vii vntz. — Yeltin hansen .... xxviij
VvTr Baltasar schelin viij vntz. — Contz mornn gutter
«rK Vn * ;z - — Hans kesekorps fr. i vntz. — Jokan gansem
^ en IX vntz. — Hans forsters erben i vntz. — Peter von
^rustat vii vntz. — Petrus Eenwobel iii vntz. — Linhart
xviij
Sert 6r ' Dei1 y ü vntz. — Michel voll xviij vntz. — Linhart
l le en Wwer iiii lib. — J. menwobel xi vntz. — Contz
4- 1 1111 "W. t-» ■ lill. 11 »* V/W^l AI . UUH. V'JUL/i
Cont 8 erben vi vnsz. — Jacob Schlosser xviii vntz. —
Clas ^ s l ncn er iiii lib. — Fridr. Damen f. xxxij vntz. —
l)f Se der xvi vntz. — Henne korner xx vntz. — Der
W j n rer v on feite fels acker i vntz. — Idem von Drappen
Vu(.^ ailt Ü (?) vntz. — Idem von richtenschuchs wiess iii
Summa xxxvj lib. vij vntz. —
^ t^) Ht der oberen Hälfte geben 9 Einträge keinen Sinn-
^ ^atiman schols erben xx vntz. — Contz (?) greffxvntz-
Vntg le ß expichern viii lib. — Niclas omstetters erben xxiij
Vnt 2 ' ~~ Hans heberer xxiii vntz. — Linhart sarget xix
v^ 2 ' ~~ Eberhart scherge xxiiij vntz. — Hanman kro i
Contz schnabels erben iiii lib. v s. (darüber vntz).
^ jj lc las sin son xi vntz. — Ewalt hug der Junge vi vntz.
Soligj, atls . kule xxxiij vntz. — Hans amut iiii vntz. — Hen
Qont5 e l 1x vn t z - — Madern mocharts erben xxxvi vntz. —
v Htz nne ls erben xxii vntz. — Eberhart kr (em) er xvi
A^tj! ""7 Hans sin son ii vntz. — Martin wentzil v. vntz.
^rt'Jj 11 ^ 8 karle iii vntz. — Peter renwel iii vntz. — Gir-
"^ifter ri °^ vutz - — Hans stheiner (?) xiii vntz. — Hans
'Vtim Xx ^v vntz. — Ebert Steiners erben xiiij vntz. —
a Wj Hb. vij (?) vntz. —
e) tr
> VlrjTf 118 schuh xix vntz. — Hans schuchart viij vntz.
1 v Utz Martin xij vntz. — Ynser lieben fr(auwen) kertz
Conrat flade iiii lib. — Her Johan becker vi
^Uz, _____ Hans omstetter xxiiij vntz. — Hanman sin son ii
Her rodulffs hues ii vntz. — Kontz kobel i vntz.
— 92 —
— Kontz schels bruder x vntz. — Her Johan becker x vn •
— Herborts bruder i vntz. — C. Hess Henchin lieberer
vntz. — Fochs anne iii vntz. — Endr(es) kornn (korn er '
von der non gut ii vntz. — Adam scholl v vntz. — ™ rl
lupolts erben xiiii vntz. — Xiclas moller von mentzs
tzers?) gut ii vntz. — Der oberst moller bans ix vn ^\r v
Xiclas bofman i vntz. — Herbort scherge xii vntz. •—■ 1 ^
dem Morhart x vntz. — Henne greifen fr. iiü y ntz ' , %
Xiclas beckers kende IX vntz. — Hanman greife viü
— Peter kempff iiii vntz. — Martin fochs xi vntz. — '
dindemachern i vntz. — Madern konen fr. iiii vntz. — "
bort gissel i vntz. — xxi lib. v. (?) vntz. —
Darmstadt, im März 1886. ,
F. W. E. R° tb '
Kleine Beiträge zur Geschichte der Medizin äff
MitMrhein.
orteil t
1) 1479, Mai 21. Pfalzgraf Philipp, Kurfürst, & ^
seinem Rat und Diener Hermann Sohedel, n in . llD -
artzny Doctor" einen Brief mit Siegel, dass er \ re1 ' f a ll>
beschädigt und unbeleidigt wandeln könne. Nötig ^ f j,
solle man ihm Geleit verschaffen. Heidelberg, Frei • ^ ^
Himmelfahrt. (Gen. Landesarchiv Karlsruhe, Cöp.-l> u
473 [Pfalz] Bl. 95 b.) „ Pete r, ?
2) 1483, Okt. 7. Derselbe erteilt dem Dr. ^ ie y
Arzt zu Worms einen Geleitsbrief auf Widerruf. &
berg, Dienst, nach Franzisci. (Das. Bl. 23G b.) käo^°
3) 1485, Xovbr. 19. Derselbe erteilt dem »f^rief
Occo, 3 arcium et medicine doctori ein ^ ur ^ 6 ^ iwl d er
Er sagt darin: „Der hochgelert Adolifus Oceo arc .
artzeney Doctor In solchem für ander verrumpt ^ £g<U
wert" etc. Heidelberg, St. Elisabethentag. .(Das. ^ • j 0 Ü
4) 1488, Mai 10. Derselbe nimmt den Dr. fr
Occo 3 gegen 200 fl. jährlich zum Eat, Diener uno
. . • Vov^'
1 W. "Wattenbach, Hartmann Schedel als Humanist m
gen zur Deutschen Geschichte, Bd. 10. ^ u . W
2 Es ist wohl dieselbe Persönlichkeit, deren auch 1 .
(s, Xr. 7 u. 9) erwähnt wird. r . nfe^? e
3 Rudolf Agrikola, der berühmte Humanist und j*^
Occos, hatte in seiner Krankheit nach ihm verlangt un ' n t£tti$g<ijp
ganze Lebenshoffnung anf seine Kunst. Joh. v. Dalberg Q^t. 1
Occo von der Krankheit des Freundes, als er jedoch am - J -
^°tner wurden als römische Bürger in die pomptinisehe
J-nbus eingeschrieben.
hi 1 ■^ nsc trift gehört ganz zweifellos dem ersten Jahr-
t> . cler t nacli Christus an. Dies beweist das Fehlen der
Rainen P(i a ) F(idelis). In neuester Zeit hat die For-
die V v z ^ ein ^ c ^ übereinstimmend als Zeitpunkt, an dem
j i ^"^11. Legion die Ehrennamen pia fidelis erhielt, das
t u lr 88;89 n. Chr. nachgewiesen. Für die korrekte Hal-
L 8 ' die die Legion 88 zeigte, als der ohergermanische
$kt ^ a * urmn us die Fahne der Empörung erhob, wurden
üacK i° n Boimt i an > der im Belohnen wie im Strafen gleich
^XU t kli . cl1 war ' ,:lie Titel P ia ficlelis verlienen - Öb die
Legion im Jahre 88 dem obergermanischen Heere
Jede ° r , te Unc ^ * n ^ amz ^ a S> i st mindestens zweifelhaft.
^ a hr j'> S ^ at s ' e se ^ ihrer Errichtung durch Claudius im
Uly, 6 D- Chr. in Mainz garnisoniert. Bei der Neuord-
böchL germanischen Heere durch Vespasian kam sie
ej e Jr ^hrseheinlich nach Untergermanien. Allerdings kam
E&de 1 '^' s nieder nach Mainz und blieb dort bis zum
abe r -\ ^mischen Beherrschung der Rheinlands stehen;
sie (p a , e . n d dieses zweiten Aufenthaltes in Mainz führt
«oHrif? Beinamen: PBßmigenia) P(ia) F(idelis). In-
den Tf 6 - 1 aus ^ amz also, auf denen die XXII. Legioii nur
Ch r . an lnamen P;R führt > gehören der Zeit von 4iJ— 70 n.
ilai *z, im Juli 188G.
Dr. Jakob Keller.
%äge zur Geschichte des St, Petersstiftes
in Wimpfen.
' Von F. W. B. Roth.
iL' C 'ge U i' U f" ? mi ^ Bechtsgeschichte, wie deutsche Sprache
t) " I)ie V- Ahnungen, deren grösster Teil noch unediert
ij^ei^i^^derschrift der Handschrift geschah im letzten
h»i ^ e kaTi t? 8 ^.Jahrhunderts und zwar auf Veranlassung
ist a e S ^ürkard von Hall, f 1300, 4. Aug. - Der In-
l) ^j at ^ ßei he nach folgender:
MtOQ A* — .35 Urkundenkopien von mehreren Händen
'^iuf^ ^ergamenths. Xr. 22U7 hiesiger Hofbibliothek in
>ie ir,,u Von 85 Blatt enthält für Geschichte des Stifts,
— 140 —
2) Blatt 31— 7T die Wimpfener Chronik des Burcka r <l uS
de Hallis, von drei Händen geschrieben, saec. 1* _
8) Blatt 8 F — 9 Y Cronica de prineipibus von Diether v
Helmstat. Unvollendet, saee. 18. ,i.
4) Blatt 10': — 10Y Urkunde von einer Hand, saec. >
nebst dem Schluss von 3) von einer Hand saec. 1*
5) Blatt 11 r Eid des Probsts, Hand saec. 13.
6) Blatt 11 V Eid des Probsts, Hand saec. 15. . ^
7) Blatt IL' ist ausgeschnitten, liegt aber bei, z^' el ^
kuudenkopien saec. 18 und eine saec. 14 auf aU -°
riebenem Text saec. 18] lq.
8) Blatt 13? Aufzeichnungen saec. 13 über Stiftsge* 0
heiteu, von mehreren Händen. , fjr-
9) Blatt 18» Versus de cronica Wympinensi und
kundenkopie saec. 13. -ffireii
10) Blatt 14': -40!! das Seelbuch saec. 13, mit spate
Ergänzungen. : c li-
11) Blatt 40T— 4SI Urkundenkopien und Eentenverze
nis saec. 13 — 14. ug e-
12) Blatt 44?-*86Y Renten Verzeichnis Wimpfens, » »
legt von Burkard von Hall, 1295 zur Fastenzen-
13) Blatt 87?— 87 Y Traditionen und Urkunden
13 ~ 14 - A v>*
Mit der Absicht, den Inhalt des Codex nach ul r, n teB'
zum Abdrucke zu bringen, beginne ich mit dem ^ich**
Verzeichnis, we lches für Kultur-, Rechts- und Ortsges«
belangreiches Material bei interessanten Namen u !L n tr8g*
bezeichnungen bietet. Im Abdrucke sind nur die ^ nU r
erster Hand de 1295 berücksichtigt, die späteren, J^gtftr
auf Wechsel der Zinsgeber und Höhe der Renten ä t e i' er
den, übergangen. Leider konnten manche, von V j )e r-
Hand durch Rasur verstümmelte Einträge nicht ta
gestellt werden. Das Rentenverzeichnis ist ungedrü i jgfQ
in Frohnhäuser, Geschichte von Wimpfen, Darms
p. 42 f., benützt. ^{t
Sit circumspectus portarius atque fidelis. ! , ^ u a,nt UIlJ '
censum sedulo quinque notet : | Quis det, qW d > A s> e^ 0
quo tempore detur et unde. | Uimrn si desit ex '
erit. . gftbu«'
Primo igitur dicendum est de libertate e cC . lesie g ' el i ^"fc
autem et perpetuo habere debet hec ecclesia i\ is . grf
tatem constituendi scultetum in civitate infei' 10 / ^ggfi
exaccione domini regis tamquam famulus eccie»
exclusus est.
— 141 -
Item omnes domus seu curie clericorum, quas clerici de
^enbro istius ecclesie existentes inhabitant, similiter ab
ex acciono seu stura libere sunt, sed si eedem domus vel
CUr ie laicis venduntur, exaceioni domini regis subduntur,
Suas si clericus iterato emit et inhabitat, iterato priore
Vertäte perfruuntur.
Item passagium retro inonasterium solvit XX. maldera
aVe ne annuatim. Item piscinam aque eiusdem a superiori
usque ad inferius molendinum pro arbitrio cano-
^corum concedendam reliuquo.
Item ecclesia habet ius piscandi a superiori moleudino
terminos ville iuferioris Isenshein, nec habet ad
0c piscatores determinatos, sed quicunque piscari voluerit,
Ivet ecclesie septimanatim V. hallenses, et cautionem fa-
e 'i quod ad minus per annum vita comite non discedat. —
^ Cum igitur tota civitas inferior preter paucas areas seu
öius sint ecclesie censuales, hunc censum primo statuimus
r singulos possessores declarare. —
Hic notantur census ecclesie sancti Petri in "Wimpina
ßscripti per Burcardum anno domini M°. CC°. nonagesimo
nto tempore quadragesimali.
v dominus Gerhardus de tribus doinibus inferioribus iusta
l>ri Cai | Um VI. solidos minus III hall, et unum pullum carnis-
T)u]]' a ' et ^ iec domus solvunt etiam XXVII hall, et unum
ecc j Ul ? 1 Petro genero prepositi, qui census tarnen redibit ad
tir*^ 6siaia post mortem Hedewigis et Mergardis sororum
Fetat i Petri.
et ,^ e m dominus Johannes III sol. de domo sua et orto
W j ^° m ° et orto quondam Adelradi militis XVII. sol. ot
^Ottuis et ortus post ipsius obitum redibit ad ecclesiam.
jtem magister Wernherus II sol. de domo es orto.
^ h ], em dominus prepositus de curia inferiori XII sol. et
yl. de vinea .... (2 Zeilen radiert),
siia 111 dominus de Hauwenstein VI. sol. et II hall, de
a c urti.
^u^ 01 ° Ur ' a donrini prepositi) q" am inhabitat, ab omni
est libera, et perpetuo prepositure deputata.
"em curia domini decani XXI sol.
Vi ftea ? m curia Gerhardi X. sol. es unam uraam vini de
j inder nidecke, quam emit a Her(wico).
jtem curia Marquardi V. sol. et ad presentiam XXXV sol.
j t e m (J e v j nea a p U d Clusebrunnen I sol.
•le dn^ m nau te de passagio XX. maldera avene et I. sol.
0XXX0 > quam inhabitant.
- 142 -
Item dominus H. de Sunnesheim de sua curia V. sol. 6
quatuor hall. — (Ein Eintrag getilgt.)
Item Drasilla (?) uxor sua (?) XI sol. minus quatuor h a
Item magister H. de Augusta.
Item .... (Eest getilgt).
Item Wolframus faber XIII hall, de domo et orto.
Item H. Schranc de domo et orto VII hall.
Item Einehart de domo et orto VI hall. .
Item Diemo de domo et orto VI hall, et soror en s
III hall.
Item Herpelinus de domo et orto XXVI. hall.
Item relicta "Wicmari Longi I. sol. de domo et orto.
Item relicta Wicmari Brevioris XXX hall, de domo ^
orto et VI hall, de vinea in veteri monte sita cum Wernii
dicto Kerlderman. to
Item soror Hedewigis XXVIII. hall, de domo et 01
et hec post eius mortem devolventur ad ecclesiam.
Item H. de Sunneshein de domo empta a Bruss
XXII hall.
Item Volkerus xl hall, de duabus domibus. i. e
Item Diemo eius filius I. sol. de vinea dicta die ß e
inder nidecka sita. ,
Item Diemo Scolaris VI. hall, de vinea in Stalbuel-
Item Trutmannin XVIII hall, de domo et orto.
Item Gerungus de domo et horreo quatuor sol.
Item Cunradus Schado IV 1 2 sol. de domo et orto.
Item Wolframus Schado XXIII hall, de domibus »
centibus.
Item dominus Siboto dictus Clavis I. sol. de h° lTe0 ^ 0
Item Hartmannus VII hall, de domo et orto, et gceö -
hall. de vinea dotis sue uxoris et VIII hall, de vinea a*
dente iuxta vineam domini Meingoti. j eg ; e
Item nota, quod due partes molendini sunt e ^j flU öJ
tercia vero pars est decani et qualitercumque moleu .^ eö j
conceditur, ecclesia recipit primo XXIIII. sol., 1 u0 ^, 0 lefl'
conce s
molendinum solvebat antiquitus, anteqnam totum eSS ü&
dinum ecclesia compararet. Est autem nunc c ° n jl0g d e
Diemoni idem molendinum pro X. lib. hall., quarum
ecclesia recipimus VI. libras et VIII uncias et P - B
XXiiii. sol., quos XXiiii solidos dat festo Martini et
tivitate domini III lib. et quatuor uncias, et ^.° eX9i
III lib. et quatuor untias. Attinent etiam III iug
lendino. a gri
Item Welker de domo et molendino et i
— 143 —
fes to Martini XViii. hall, et in natali domini XVi sol. et
111 festo sancti Georii XVi sol.
Item Ha rmut Egeloff VII sol. et III. hall, de domo et
j?W quondam. Ludewici soceri sui et de vinea inder nideke
2 Uniam vini.
Item relicta C. Bauwari XIIII. hall de domo et orto.
Item Willehein V. hall, de domo et orto.
^ Item C. Hartliep IX hall, de domo et idem cum "Wern-
i e F° Kelterman, Bertoldo Heuer, Petro et Hartmanno XIII.
de
vinea in Morsbach.
Item Gozzo VI hall, de domo. Idem cum Iiapotinna
x °ri quondam sui fratris et Petro IX hall, de vinea sita
3«W Wideb rannen et hanc vineam ipse Gozzo habet mediam.
Item Druhmar XVII halL de domo et orto.
t Item Giselbertus socer eius X. hall, de prato apud
S6ll slieim.
Hall Petrus piscator X. hall, de domo et orto, et VI.
• de vinea sita apud Widebrunnen.
jtem Jucmannus de area II sol.
Item soror H. Fabri XVIII hall, de area.
Item dictus Cerdo XVIII hall, de area.
Item H. dictus Hupeier II sol. de curti sua.
«u a m °> dictus Senephelder XXXVin hall, de curti
W 6,; ^- s °l- de agro sub stalbuhel, et de mansu in Duten-
re quere.
i] e I te oi H. Jagesman III sol. de curti sua et qnatuor hall.
'Psii^ 10 * U J a g esue I t s it° ame Hertwege, et hic ager post
c 0ta ls 5- et uxoris eius obitum cedet ecclesie si necessitate
Q Pulsi non vendiderint.
tem C. piscator de domo et orto Xiii'/a hall,
jtera Herdegen XX hall, minus obolo de domo et orto.
|tem Obesser VI 1 2 [sol] de domo et orto.
£ e m Mulichin HI 1 ,. hall, de area.
oh Arnoltin x hall. de <I omo et orto > et XXX lml1 -
ame hade sito.
It 6lll ^ m relicta Suselmanni I sol. de curti sua.
r lUa s • u P ert us XH';2 sol. de curti sua et domibus et ortis,
ipse Barboni et Hiltebrando locavit.
*t ort' German Crecer V sol. et IUI hall, de domibus
» s suis et I. urnam vini de vinea inder nideke sita.
J; ei Q Sifridus dictus Curbe XVIII hall, de curti sua.
jjeta Bertoldin XIIII. hall, de curti sua.
I 111 Adelrat VI sol. de domo et orto.
'Wo^d 6111 magister Andreas et dominus Marquardus de agris
01 domini Wezelonis videlicet de area quondam Guten
— 144 —
textricis VII Vi sol. et I. pullum carnisprivalem et orto adi
cento (!), quem similiter agro coniunxit, XVI hall- et
sol. de VII. iuger. sitis infra muros. . ,1
Item Adelher et soror eius dicta Bomerin XXX"V in b a ^
de domo et orto, et post istarum obitum cedet ecclesie ;
licet habeant fratrem dictum Vogel, tarnen idem nichü W*
habet in hiis bonis.
Item "VVolframus Grecco XIIII. hall, de curti sua.
Item H. Faber VII hall, de curti sua. . • p de
Item (Lücke) de curti quondam domini 0'
Ephenheim. , „.
Item dominus Siboto de Isensheim VI. solidos de a
bus domibus.
Item Dietericum quere superius. t0
Item C. Ganshorn de domo et orto Xi hall, et de °
retro domum Dieterici VI. hall.
Idem de halda apud Widebrunnen Uli. hall.
Idem de vinea contigua eidem vinee IX. hall-
Item H. Marie de curti sua XV hall. . ter |
Idem cum socio suo H. XXX. hall, de yinea in
monte iuxta pratum situm sub Mirmelstein et I- 11
vini de vinea inder nideke sita. ^ \.
Item [dominus de Niperc X. 1 ] hall, de curti sua
hall, de vinea, quam emit a Hupelario.
Item dominus Burchardus VI. sol. de curia sua e _ a
hall, de vinea ander nideke, et II. sol. de orto emp
Diemone. 1 j l9 ll.
Item area et ortus quondam C. de Spira '
Item Bertoldus lapicida VI hall, de domo et orto-
Idem VIII sol. de pomerio Speckinne. j a j>i'
Item Diemo sutor VI hall, de area inter dorn« 111
cide et suam.
Idem de domo sua et parte orti XXX hall.
Item de reliqua parte orti II. sol. e tot i0 '
Item Hartmudus dictus miles III hall, de domo
Item.
Item Cleiberin VIII hall, de domo et orto.
Item H. carpentarius VIII hall, de domo et or ^ fl y. ( »■
Item Wernher Kelterman et duo filii sui - s -
anser. et II. pullos. - t g up er
Item Wigelinus specialiter VI. hall, de agro su
Widebrunnen. [ te , &
Item Wernher III hall, de vinea in veteri "»
' Auf Rasur Hand saec. 14.
— 145 -
etiam brevis "Wicmari relicta tottidem dat cum Ge-
JJ^oc (?) Heuer et C. Hartliebo, Petro et Hartmanuo in
Asbach.
, , Item Gebeno I sol. et H. pullos carn. de domo in ve-
eri monte.
v Item filius eius Gebeno de vinea supra domum eandem
^Xii hall.
^. Item Petrus gener prepositi IUI. sol. de vinea aree sue
fia ■ l ■ rut ^ n » et ^ ec vinea post decessum Hedewigis et Mor-
ris sororum suarum cedet ecclesie.
de • era f iu°ndam . . . (Lücke) dicti monachi H. sol.
^ v mea consulcanea vinee Petri et VII. hall, de agro quon-
m Gebehardi et VII. hall, de vinea eidem agro coniuncta.
Item relicta Vendonis IX hall, de vineis suis et ortis.
Vir, m dominus Burchardus dat quartana partem vini de
ea empta a . . . (Lücke) Biringer.
Y ^Umma censuum vallis Wimpinensis est XXViii lib. et
tilg ° P ret er censum jnscinanim, qui deputatus est presen-
ofii'c • P re ter censum curie magistri H. de Augusta et preter
lu ßi sculteti et curiam portarii.
inf 6 A D _tequam veniamus ad montem, statum totius civitatis
Mrx ° ris e ^ campi) quem per singulos possessores necesse
a Hti( est declarare, perstringamus. Notanduni, quod mons
llei Uu llllS ' a r * vo ' f * u * ^I° rs P acn appellatur, incipit, et
I^pij 8 ^ u per evulsum in vineas et agros plantatum, quod
i"^^ ^^olz nominabatur, quod buic ecclesie olim a reve-
^ meiI ioria dignis episcopis "Wormaciensibus Adel-
°UUj es Vl( I eac et et Buggone tradita memorantur. Sunt autem
Ce Hsü a i Vlnee seu agri in circuitu eiusdem montis ecclesie
^ini 6 ! ^ reter P aucas vineas in Stalbuhel, quas quondam
Cess or e , -Luueburc et Geroldus eorum nepos et eorum suc-
ftlit 8 P°ssident et possiderunt, quorum (!) vinearum census
^8 j riQluta tus seu transpositus videlicet ad curiam infe-
^Pi 86118 ^ 6 " 1 ' ( l uam P uer i Hartmudi quoudam advocati
^lesJe 16 ] 118 ^ ^abent. Preterea tercia pars frugum datur
Cll Ht Omnibus agrls veteris montis et possessores de-
s iHe ' n ?stram partem prius quam suam ad nostra horrea
<j Ul Qostro dampno; de aliis vero agris noviter plan-
'llolibet iugere IL hall, cedunt ecclesie, quorum
JMVih Qumer us est C. IXiX iuger. Summa nobis danda
^ntis ' S °^' et II- Ba ^- Sunt preterea quidam agri veteris
° **t ^ rec ^ c .ti siti supra vineas in Morspach, qui censum
P e cunialem et nulla pars frugum ecclesie cedit, quo-
— 146 —
rum possessores in villis, in quibus residentiam habent, de-
clarabo. Preterea quidam ex eisdem agris censurn sui» 11
custodi huius ecclesie solvunt, quod per permutationein cen*
sus factum est.
Nota censurn civitatis AVimpinensis superioi -18,
Filius Racemanni VI hall, de domo et orto sita in P 01 ' ta '
quo extra muros, que quondam fuit Lockenheimerii.
Item C. lanista in Cunnengeriche XVi. ball, de ag r
in veteri monte.
Item Hedewigis Hoheneckerin VI hall, de agro coD"
sulcaneo agro predicto.
Item filia Racemanni V sol. et I. pullum carn. de dorn
quondam Nusbisselinne.
Item Swiggerus carnifex V. sol. de macello. jj
Item Fuzo dictus Helwic et soror eius I. anserem et :
pullos de agro in Ellenberc et VIII hall, de agro in Dornig i •
Item Martinus j>istor Jj anserem de agro in EllenD^ &
Item H. dictus Holbuch X. sol. de domo sua contig '
domui Burchardi. , j 0
Item H. dictus Kornner iL pullos in messe de ov
contiguo domui sue in castro.
Item C. Parcifal et mater sua HI sol. de domo q u
dam Kiuerinne.
Item . . . (Lücke) Rufus pistor I. sol. de domo sua- ^
Item Berngerus dictus Horn XXVii. hall, et soror
tegundis XIII. halb et H. pullos festo Martini et oen
ova festo Pasche de domo quondam Selueridis. H jj 0 s
Item Wolframus custos turris II anseres et H I 1
de halda in Ellenberc. .
Item H. Sulcebecher quatuor hall, de TEL*!* ^"^st*
agri sitis ex utraque parte vie, qua itur Bonnelt
crucem.
Item Harmudus dictus Obezzer V. hall, de a S T0 '^ g co-
Item hospitale IV '/« sol. de ipso fundo. ^. tem n te si fc0 '
quina II sol. Item de capella et cimiterio in veteri rn°
Item de curia in Jagesuelt VII 7« sol. et L p ullu
Item ibidem de domo Dieningi XIHI hall.
Item de bonis in Hupphelbur VIII sol.
Item de vinea in Stalbuel XXXII hall.
Item H. Wirt I sol. de domo.
Item Streubo IX hall, de domo sua. T
Item Renis LX hall, de domo sua. ^ g0 l. et r
Item Sifridus Ualcho et Fridericus Buggo ^- .^
pullum carn. de domo, quorum dant V. sol. in vl e
vitatis domini et V. sol. in festo Pasche.
— 147 —
Item . . (Lücke) dictus Faber III sol. et I. pullum
^turnpnalem de orto, rpii est intef domuin suam et domum
lateram, et hunc censum dedit Volmarus scultetus in
Medium anime sue.
Item Ebelinus famulus Sulcebecherine I. sol. de domo
°rto ze wier sito.
■ Item C. lapieida II. sol. de domo sua apud fontein dic-
^ Stuche sita.
Summa montis cum censu hospitalis undecumque dat
U1 - Hbras et Vn sol. minus I. hall.
(Fortsetzung folgt.)
Baueniduell.
Bauernduell hat sich in Lampertheim bis in das
j^' ' Ja hrhundert hinein erhalten und zwar der Zweikampf
Wanker Waffe, nicht etwa mit dem Holzkolben.
{w.:7 er . Lampertheimer Bauer erscheint in jenen Zeiten
Jülich bewaffnet. Als Waffen werden genannt: Hauer,
Sc^^Spiess, Weidener, Dolch, Kolbe, Heppe (Heb), Schlacht-
^Aüi meisten werden genannt Hauer, Weidener (wohl
bjj hüpfen der Weidenbäume gebraucht) Heppe (Heb),
^.fee säbelartige Messer mit kurzem, einfachem Holzgriff,
*to], Sle , 2Um Teil heute noch geführt werden bei Wald- und
"^beiten.
koll lr bringen hier mehrere Auszüge aus den Kugproto-
^ 0r Schultheis und Schöffen erscheint 15!)3 ein
dert V, 1 !! 1 ^ 1 ^ der Anklage, dass er einen Andern ausgefor-
mte mit den Worten:
< Un 1 ?""' er na l te ihn für einen Schelmen, er liefer ihm
Hj e me schlacht!" — 15Ü4: „Keffer mir ein
j^t. Nimm dein schlachtschwerdt mit." — 1595:
^rt'u a * sein Wehr geholt und den „schmied aussgefor-
^it ^1 fieser aber ging auf den ritterlichen Zweikampf
^ ot °koll ■ ^ a ^ e n icht ein, sondern hat ihn, wie das Rug-
j,. sinnig sagt „zu recht maulirt".
1599 wird folgende Ausforderung ge-
*S lip f festgestellt: „herstu (Hörst Du) Schelm, geh' her-
$H ,j e ter mir ein schlacht." 1C00 heisst es: Er ist
^(lert? ^Pi ess vor sem haus gelaufen und herausge-
' oder „herausgefordert, er soll herauskommen",
- 213 -
Beiträge zur Geschichte des St. Petersstiftes
in Wimpfen.
Von F. W. E. Roth.
(Fortsetzung.)
: .Anno domini. II . cc . lxxxiii. preposifcüs, decanus et
. pituliun comparaverunt a dominis de Winsperc novalia
^ rsn -s Isensliein 1 sita, que a nemore ibidem evulso, quod
0r ^h*üt vocabatur, novalia Dornhardi nominantur ; et nota,
* j quedam pars ex eisdem novalibus, que antiquum no-
rm ° kominatur eo, quod primo excaltum erat, et est ea pars,
*' v icinior est ville Isenshein, solvit de quolibet iugere
a a Uor quartalia siliginis duobus annis inmediate et tercio
a ° vacat. Item quedam partus appellantur nova novalia,
fue 6x *' en( l lmt se versus civitatem, eo quod ultimo exculta
Y ltl t, et quolibet (!) iuger solvit duobus annis inmediate
n,! .v^rtalia siliginis, tercio anno similiter vacat. Et nota,
s Crill ,8lVe s * nt an ^1 ua novalia seu nova distinctim Semper
r lUe fi ^ e ^ en *i ne intricatio orrorem goneret, et quandocun-
ag ro ' r l}iod aliquis possessor in utrisque novalibus habet
c °Us^l n ^ P r ™° Qotatur, apponitur et infra; per hoc lector
est eret ) quod in antiquis novalibus idem possessor etiam
ret liürendus.
f lUa>.^ leri et uxor C - c *e Dutenburc 2 de F/a iugere VII 7«
r JJua siliginis.
em C. lanista de III iugeribus XV quartalia.
di Ca> Volzo sutor (de) VF/a iugeribus et particula mo-
j7-*-XIII. quartalia et dimidium iminum et infra.
j ei a Iiichardus de III iugeribus XV. quartalia.
j t em Ludener de HF/a iugeribus XVII '/« quartalia.
'UiartaV 111 -^i CÜCUZ de H iugeribus minus quarta parte X.
j t u a minus imino.
n em frater eins de I. iugere V. quartalia.
It eß i hospitale de F/a iugere VII V« quartalia.
l' a rtin„ e i m c °nverse de Bachernheim 3 de VIII. iugeribus et
g a xli quartalia.
^te j> Hartmudus Decke de II. iugeribus minus quarta
quartalia minus imino.
1 | is eslie__
jerg.
14
iv . ^-iiu,
— 214 —
Item .... (Lücke) dictus Sinelhe de II. iugeribus A-
quartalia.
Item Hiltebrandus de I. ingere V. quartalia.
Item H. Wendebein de I 1 /« iugere VIIVz quartalia. _
Item Luzo piscator de YI. iugeribus XXX. quartana?
Item Drutmar piscator de L iugere V. quartalia.
Item Eacemannin de III. iugeribus XV. quartalia.
Item Ludwicus de inferiori Isensheim de IUI. iuger
XX. quartalia, et infra.
""de Öl
Item H. de Gatach de IUI iugeribus XX. quartalia^
Item C. filius Dietherici de Oringau cerdonis
iugeribus XY. quartalia.
Item H. Sulzebecher de III. iugeribus XY. quartalia-
Item dominus Siboto dictus Olavis de I. iugere
quartalia. «w.
Item Volzo de Nidenauwe de II. iugeribus X. tjuarta -
Item Gerungus capelanus de II iugeribus X. quartn- ^
Item uxor Burchardi in foro de II iugeribus X 'l ual \^ ; i.
Item pueri Druhmari de VI iugeribus XXX. q uar
Et infra.
Item Druhmarus de VII V-' iugeribus XXXVii 1 /* 1 w
talia. Et infra. , i; a ,
Item Hartmut Egelof de IT. iugeribus X. q"a rtiU
Et infra. -CTj"-'
Item Sifridus de Orengau de IT/s iugeribus A
quartalia. .
Item C. filiaster eins de II. iugeribus X. qiwa*^^
Item 0. Schuzzo de Michelnbach de L iugere Vi-.S
talia. Et infra. . f.
Item Sifrid am Ende de Michelnbach de I. i«S e \
quartalia. Et infra. ftftÜ*
Item Bertolt Isensheimer de II iugeribus X. 1 na 'fi-
ltern Ebelinus Mosebecher de P/2 iugere minu* 1'
cula YII quartalia. ( «rtjJj*
Item Volmar nauta de IP/a iugeribus VII /2 q
Item V/ernher Lipman de I iugere V quartana-
Item heredes Hermanni naute de I 1 /« iug ere
quartalia.
Item Iviuzkindin de IT. iugeribus X. quartalia. .fag/fi
Item Hertericus de VUL iugeribus et tertia part
xli 1 /« quartalia. . eT e et
Item Wortwinoa faber patellarum de IV» 1110 _
particnla VII 1 , 2 quartalia et dimidium iminurn.
Item Wicmaros de Isensheim de HL ing erl
quartalia.
— 215 —
Item Nagelloclierin de X. iugeribus L quartalia.
Item Gebeno de VIII iugeribus iL quartalia.
Item Adenuelder de I iugere V. quartalia.
Item C. filius Irringardis de L iugere V. quartalia,
Item Adeloldus de I iugere V. quartalia.
^ Item Petrus sutor filius Ludewici de L iugere V. quar-
tälia.
Item Hugo carnifex de I. iugere et particula VII quar-
^ Hic respice novalia, antiqua novalia, ubi quodlibet iuger
at Uli. quartalia.
Ebelmus de Miclielnbacb de I'/a iugere VI quartalia.
Item Volzo frater eins de II. iugeribus VIII quartalia.
Item Sifridus in fine de I*/a iugere VI quartalia.
Item Hertericus de Wier de IH. iugeribus et quarta
P^rte XHI quartalia.
Item Volzo sutor de dimidio iugere II. quartalia.
Item Wolframus Boner de F/2 iugere VI quartalia.
Yt I^ni Ludewicis de inferiori Isensheim de F/a iugere
. 1 ^artalia,
«t /* em Harmut Egelolf de VI. iugeribus et quarta parte
Pius XXV. quartalia et iminum.
Item Herman Lobelin de VI. iugeribus HI maldra.
Item Druhmarus de V. iugeribus XX quartalia.
«em C. Stul de I. iugere Iin quartalia.
Itorn C. Suzte de H iugeribus VIH quartalia.
^ Ua ttar m ' Drulimarus c ^ e 111 i u g er il> us et particula XII
Item soror Gruta de I iugere IIH quartalia.
Jfjjjtem ;ß urjie ] er i n ^ 6 in 1 /* iugeribus minus particula
y quartalia minus imino.
patt e rf 1 ^'S omar n ü us Manhardi de L iugere minus quarta
j HI quartalia.
krt e Hartmudus pellifex de LT. iugeribus minus quarta
j, *H quartalia.
^art^j 111 pueri Druhmari de tribus partibus iugeri III
^taUa 1 ^ soror * s Oh senerul de 1 HI iugeribus XViF/a
jtern jj Griner de I. iugere HH quartalia.
^talf 11 ^iS ew iu frater Herterici de dimidio iugere EL
libugj 01 in Hohenstat pueri domini Gollonis U. sol. de om-
0l us, que haben t a suo patre scilicet domino Gollone.
14*
— 216 —
Item Hermanus dictus Uiderer HU. hall, de agro emp t0
ab Apelone filio predicti domirti Gollonis.
Item superius molendinum in Fleckenger IUI soL
Item decet (?) minor infra ista molendina HI soL, i an '
serein et H pullos.
Item inferius molendinum VIII sol.
Hec bona in Offenheim sunt ecclesie Wimpinensis.
Curia habens in quolibet floro circa XXVi iugera e
IH iugera prati.
Item Bertoklus Kuno HI '/a maldra siliginis et DI < 3
maldra avene de dimidio mansu et I sol. pro wisunge-
Item Gerungus civis Wimpinensis de reliqua parte ciu»
dem mansus, quam tolit Ludowicus frater predicti Bertoi i
HH untias festo Martini. ~
Item domini Teutonici XV sol. de curia quondain
bewini. , i 0
Item Hartmudus et Hartmannus fratres dicti Sig er
bonis quondam naute VI sol. et III hall. - lig
Item Mehtildis soror Walcuni de tercia parte
mansus H sol. et HI. sol. de orto apud domum Sig erlß
Et I sol. de orto dicto daz eigen. ,
Item Hartmudus et Hiltegart Liebher et Hüteg ul i ^
tercia parte eiusdem mansus H sol., ita quod q ul
VI hall. nrUl0
Item Walcunus et Hartmudus filii Ruf! et soror 6°
relicta Sepelier de tertia parte eiusdem mansus 3X s0 '
Item filius C. in pomerio XIII hall.
Item Hartmudus Kenner XIII hall.
Item . . . (Lücke) Suterin HH hall. gor or
Item predicti fratres Walcunus et Hartmudus e
earum (!) XV hall.
Item Dorrenbecherin H sol. de agris. T „gliei 11
Item eadem Dorrenb. et Hartmudus sutor de ls g0 ]vit
xL hall, de vinea in Craftes berge, quorum ip sa
XX. hall. aül pro-
Item Ruggerus I sol. de clivo super Necarum, 1 u
misit plantare in vineam. misp 1 *'
Item C. dictus Dus XVI hall, et I. pullum car
valem de orto apud cimiterium. aoV^
Item senior filius Hebestriti IH hall, de dorn. 1
Glimminne. , _ (0F
Item frater eius in hall, de altera domo quon da ^ ga d»*
ininne. Et idem cum Berbinna VI hall., quorum V
— 217 -
j^G- et ipse II de orto dicto daz eigen, de quo eciam Meli-
ll klis soror "Walkuni, sicut predictum est, dat L sol.
Item Kiminna uno anno XXiii hall, et I. pullum cam,
€t sequenti anno XXII. hall, et I pullum carn. de III. iu-
8 er ibus, quomm pars sita est ze Hochwisen, I iuger obe
^telberge, I obem breiten wasen, I ime sande. Eeliquos
4 &Tos subscriptos sine scitu ecclesie nostre vendidit, quorum
^Ptores seu possessores compellendi sunt, ut ipsos agros
b ecclesia reeipiant, et censum aliqualem persolvant. Hart-
. ^ Siger colit de filio Swiggeri carnificis I 1 /« iuger situm
, ^ Wannen, I iuger ame Mulenwege et I obem Craftes-
er ge.
. Item claudicans Hartmutin habet dimidium iuger in
qua itur Gundolfheim et dat I hall.
^ ftem Dorrenbecherin habet particulam prati sitain an
«'üdiu wisen, de qua dat I. hall.
. Item Slumponis IIII sol. Hie mansus divisus et in UIL
So] ' unam partem habet "Walter filius Eudolfi, et dat L
e j. - de II. iugeribus, quorum unum situm est ob Heusteige
in i 1011111 am e vachernheimer -wege et particulam prati sitam
loc o, qui dicitur "Weidast.
Item Hartmudus dictus Aschman, dat I. sol. de ... .
Wes t fehlt).
^ta -k^h 61 ' ^ S °L & e iugeribus, quorum unum si-
® st in rintal, et unum hinder Meteinberge,
^em "Walter Hiuber dat I sol. de . . . (Rest fehlt).
<jn re terea ex dicto mansu Slmnponis vendebantur agri,
^et^ P ossessores e S° Burchardus per ius compuli, ut qui-
de quolibet iugere solveret annuatim II. hall. Hü
bu s P°ssessores: Hartmudus Siger V. hall, de IP/2 iugeri-
3in^l Uor um I 1 /« iuger situm est an frone reine uf der ebene,
at üe tvt 101 m S er der Warprehtes Schrannen et dimidium
^lulenwege.
<W m Hartmannus frater eius HI hall, de I'/a iugere uf
Y^ne.
'^Orti 6111 Hartmudus piscator HU. hall, de n. iugeribus,
^d" 11 ^üdium iuger situm in monte in fine nemoris et
V Su „ 1U 5? ai iie Karchwege (!) et unum iuger in der auwe
j -Necarum.
^ta s He rman piscator n hall, de I. iugere cuius me-
^'6g e Sl 'a est ame kirckwege et medietas ame "Wimphener
^ e §e!* 6ltl Tragebotus H. hall, de I. iugere ame "Wimphener
— 218 —
Iclem IL hall, de I. iugere, que ducitur ad vineas, q 110
dieuntur Heusteige e (!) dicitur uf balclege.
Item Dorrenbecherin I. hall, de dimidio iugere sito tt*
der Solen.
Item "Walcunus I hall, de dimidio iugere sito am«
Buchwege.
Item Bertoldua nauta II hall, de I. iugere sito aW 9
"Winiphener wege.
Item Hennan Tragebotus, Hartmudus et Adelheb»^
piscatores habent piscinam, do qua dant in vigiha nativi
tatis domini XTTTT sol. et in vigilia Pasche todidem.
Gundolfesheim. 1
Domini Theuthonici de bonis militis quondani dict 1
AVsten X. sol. et L pullum carnisprivalem. r j
Item eidem domini XXX. ball, de Xii. iugeribufl ag
dictis Hannagger sitis in dorrenbach emptis pro Egel™. '
Item predicti domini VI. hall, de agris fratris -&
manni, qui fuit frater mariti domine dicte Jüdin. ^
Item eadem domina Judin VI. hall, de reliqua p
dictorum agrorum. alü
Item Volcnandus Uli sol. de vinea inder ebene, ^ ^
emit a domino Marquärdo, et IH hall, de I. iugere agi 1
in medio rloro versus Lohern. ning*
Item Berengerin III sol. de feodo quondam I ' i6 } „^a,
et I. pulhun carn., et idem feodus adhuo habet XU- 1 »
a S ri - ,. . „ rfl sit°
Item Waltherus de Bettingen III hall, de I. i«S eI °
super Stalbuhel versus Offenhoin. ^ e t
Item Ludewicus filius filius (!) Bubinne VI hal •
iugere sito ame Lindecher wege. j 0 I-
Item . . . (Lücke) gener dicti Grossen H ßal '
iugere agri siti ame Griezheimer wege. . ,
Item H. Bauwarus X hall. Volzo X hall. Meffrid"- ^
hall. Hertwicus m hall, de area quondam Hagenon ^
apud capellam sancti Georii et vinea eiusdem - üa ° eIJ sixJ lJ
sita uorme holze HI sol. et I. pullum carn. Huno
Meffridus colliget. i j de *
Item Walther nauta VIH hall., quorum VI» * iVl gSt*
iugere sito ame Griezheimer wege et H. de dim 1
super Stalbuhel versus OfFenhein
Item pueri Huberinne VI hall, quorum V. dan
1 Gundelsheim.
- 219 —
'lUondam Hiltrici et L de dnnidio iugere agri iuxta viam,
Via itur versus Bachernhein.
Item Ludewicus Kuno et Diemo Katmannns XXX. hall,
$ I. pullum carn. de area seu orto eiusdem Batnianni sito
e xtra villam.
Item H. dictus Sac de Dorrenbach dat I anserem de
a gro.
' Item Irmingardis autiqua Vergin de agro in monte
Sa öcti Hichahelia VII hall.
Item Diemo Hörschel xl hall, de orto et I pullum carn.
Item H. Bauwarus VIII hall, et I. pullum de orto apud
Ca pellam sancti Georii.
Item H. Tiech I. sol. et I. pullum de vinea ander ebene.
Item domina de Rohenkein I. sol. et I. pullum de vinea
^«Ur ebene.
Item predicti fratres Theutonici de suo granario ad
Ostrun! granarium presentare debent annuatim XVI. maldra
, jSmis XII. maldra spelte et XII maldra avene, quia trans-
^yiirius in eos cui'iam cum agris et pratis quondam emptam
hominis de "Winsperc.
jj.. Item habemus circa X. iugera vinearum, quas colunt
, 1 c ultoi-es hoc pacto. Eelicta Gerungin addujet ad suam,
* . an * habet ab ecclesia, C. et L. honera fimi boni cum
et plantabit quingeiitas fossas.
a . Item H. Grosse filius Walteri naute CO. honera fimi
na ria et plantabit, quicquid ad plantandum invenit.
jj-t, J} em Hermannus Frie (Lücke) noster colonus
p 0) . V bigas fimi, quia ad hanc vineam cum biga veneri
es t> et plantabit sexingentas fossas.
Plant ^ er ^ ar( ^ U3 CO. et triginta onera fimi asinaria, et
cccc. fossas.
ta bit ln . Merkelinus c. et L. onera fimi asinaria, et plan-
in v - 8e xigentas fossas. Hic etiam habet, quam plantavit
•lat n . eam > dimidium iuger sub vinea, de qua terciam partem
^l Q e omni dampno sub torcidari.
Sei}: ota ) quod quilibet istorum vinitorum singula ista
sup Qi , finiurn et platationem singulis annis sub iuramento
«or^, . 0c prestito fideliter debet adimplere, et si aliquis
Vi c ^ 111 cultura debita, videlicet pntando, fodiendo, tribus
^Do 3 ^ e ^ 0 ^ an ^°) paxillando, plantando negligens debito
Ittisjj.-*® e xstiterit, rehqui vinitores ipsum accusare, si re-
Parte hierint sub iuramento, debent et tenentur, ipsiusquo
Ile gli& Vl11 - su ^ t° rcu Iari cum nostra reeipiemus in restaurum
4l tfe r g ut * e i vineamque alteri locandam nichilominus sibi
^ Us - Ab omnibus vero vinitoribus predictis medieta-
— 220 —
tem vini sine dampno sub torculari recipiemus, nec qui s "
quam eorum in dictis vineis ins hereditatis habet, TJnde
si non debite colunt, vel si aliquis eorum decedit, alten
Tinea concedenda est.
Ta Iii ei 11.
Nota, quod tercia pars decime tarn maioris quam miu u j e
et VI mansus subnotati ab omni servitio liberi sunt de
emunitate istius ecclesie, quia de dote, ad quos mansus otti'
ciales huius ecclesie scultetum locabunt, quos ofnciales ide Bl
scultetus sub expensis mansionariorum tribus vicibus in an» 0
videlicet festo Georii, festo sancti Johannis Baptisto et ies ]
sancti Martini cum duodecim recipiet et pascet equitatuT«
ad domum unam ad hoc deputatam, que similiter privil^S 1
fungitur libertatis; convenient autem predictis tempo^E
omnes mansionarii in dicta domo vel alia coram °^ cl ^ 0
ecclesie ius et honestatem istius ecclesie recitando, accusa»
defectus, et distracta restaurando, cum quibus inansionan
et una cum sculteto ecclesie advocatus ville interesse de '
si vult cum una tantum equitatura, cuius equus cum eQ
officialium uno pascetur stabulo. Accusatis vero excessi t
in bonis ecclesie huius commissis tercia pars iudicati ° e
advocato et duo partes ecclesie vel eius sculteto, et
cunque vel quoscunque scultetus ecclesie a iudicio sett' ^
cato absolverit, in parte vel in toto ab advocato ab^ .
manebunt. Si vero excedens in nostris bonis p re
composuerit, antequam de ipsis bonis progressiv vel egi -6
fuerit, advocatus nichil iuris in ipsum habebit. _
Et nota, quod ecclesia moriente aliquo mansiona rl0
cipiet melius, quod habuit, pecus pro hertreht. ^
Gernodus de Kelwarteshusen VI sol. et I. pull« 111
et IUI. quartalia siliginis mensure ipsius ville. ^
Item heredes Helenbundarii X. sol. et I. pullun 1
et IUI. quartalia siliginis de mansu. e t
Item H. dictus Kampa X. sol. et L pullum c arU "
IIII quartalia siliginis de mansu. _ et
Item C. et Rugge fratres dicti Lotingen t J f'&gfl'
II. pullos carn. et VIII. quartalia siliginis de duobu* $r
sibus et XVIII hall, de domo et orto sito ante dol *\ & »tV
lenbundarii; et hec est domus, ad quam olim recip 1
officiales. . , gjtz 0 '
Item heredes Volzonis et Sifridi scilicet Ita r ell f yj, gol->
nis, H. de Strumphelbrunnen et Sifridus eins ^ te L jca» sl1 '
V. maldra avene, I. pullum carn. et V. bacharia a
— 221 —
^ Item Ita relicta Sitzonis II. quartalia süiginis annuatim
Insuper Labemus ibidem vineas, quorum (!) cultores
Volzo dictus Kebeler; partem vini de dimidio iugere.
jj^. Item H. Strumphelbrunn quartana partem le quarta parte
iiig Sifridus quartana partem de quarta parte unius
Item Diemarus quartana partem de dimidio iugere.
(j- . Item Gernodus de Kelwarteshusen quin tarn partem de
mid io iugere.
«em H. Houeman quartam partem de I. iugere.
n °tandum, quod Gernodus et heredes Helenbundarii
leent singulis annis ad predictas vineas XII currus fimi,
^ nil Q VI currus ad partem vinearum superiorem et VI.
Partem inferiorem.
I^j/^bemus et specialem locum piscandi, que dicitur die
v|jj 6 ' reliqna pars rivi est tarn nobis quam omnibus in
Oh- res identibus communis, nec aliquis habet in eo quic-
iuris plus quam alter.
Eicholfeshein.
et j (1 ^ Unra dus dictus "Wehseier V uncias de mansu campestri,
^t ܰ (Uci tur mansus campestris, quia non habet aream
C 'V i?l IUU * n v üla, sed omnes agri iacent in loco, qui di-
tigu "kpei'bach, VIII iugera prati et XII iugera agri con-
pratis et in "Widelbach I iuger prati et circa
^ate^T' m S era agi'i culti et inculti, et hic C. iuravit fide-
^° e Uti ecc ^ es ^ e ' e * su ^ eodem iuramento promisit, ut, quan-
a d <i 0 * Ue nui itius ecclesie post festum saneti Martini veniat
^to suam Eicholfeshein, quod sine omni dilatione det
c 6w prescriptum aut pignora, qui (!) possunt pro ipso
obl igari.
(Fortsetzung folgt.)
^ ^iographie der hl. Hildegardis, Meisterin des
Zosters Eupertsherg bei Bingen 0. S. B.
Von F. W. E. Roth.
to^apj^^stehende Arbeit bezweckt, einem künftigen
^aLf]^ 11 dieser geistig hochstehenden Persönlichkeit des
Oderts — das Buch von Pfarrer Schmelzeis ist
— 222 —
doch nur ein dunkler, einseitiger Versuch einer Biographie <
Litteraturweise zu bieten. Dr. v. d. Liude lieferte 1877 J ?
seinem Buch: Die Handschriften der k. Landesbibliow 16
zu "Wiesbaden eine von Dr. Falk und Pfarrer Sclunelzeis z
Eibingen unterstützte Bibliotlieca Hildegardiana, die tro
ihrer Reichhaltigkeit grosse Lücken besitzt; auch ist #
Litteratur seitdem bedeutend gewachsen. Als weitere A «
schlagszahlung der Bibliotlieca Hildegardiana folgen bi
meine Nachweise, wie ich solche in den Jahren 1883-
1886
während der Beschäftigung mit den Visionen der hl.
sabeth von Schönau (Brünn 1884, ed. II. ibid. 1886) in wjg
baden, Mainz und Darmstadt 1 sammelte. Es sind B ü ^
die v. d. Linde nur aus Citaten kannte, mit NaobscW*^
werken ergänzte, aber nicht selbst sah, ganz Unbek«" 11 ^
darunter Liturgisches. Mehrfach ist darauf hingo^f^
was die citierten Schriften über Hildegardis bieten, u ^J*\ e v
künftigen Biographen die Arbeit zu erleichtern; alle S' 6 ^»
abzudrucken, wie ich in den „Visionen der hl. ^i-
mit so warm anerkanntem Erfolg gethan, wäre zu ,^
läuftig geworden. Ausgoschlossen sind als bedeutunft j t .
alle populären Gesshichtsbücher und Handbücher der ^
geschichto. Hiermit verbunden habe ich eine Aufr äl1 ^
von Hildegardiscodices nach eigner Anschauung °yL rJ ir
Angaben gedruckter und geschriebener Kataloge. V
stadt, im August 188G.
Bibliotlieca Hildegardiana uova.
A. Druckwerke.
1) Ausgabe der Werke und Uobersetzung 00 ' ^
Analecta Bollandiana I (1882) 597— G08. Nachträge^
Lesarten zu Pitra Analecta VIII, 332-33. Briefe vv ^
und an Wibert, Hildegard betreffend. — IV. "
Briefe Wiberts. u»*
Archiv des historischen Vereins von
UnterlranK«» ^
Aschaffenburg. V. Würzburg 1839. 8°. p. 109— IJf^^geO
respondenz der Äbtissin Sophia von Neuenburg zü jjrie»
mit der heil. Hildegard. Von Dr. F. A. Eeuss. V e \W
an und von Hildegard abgedruckt auch in
Nr. CI und CIL
an
1 Hier in Darmstadt war die Ausbeute gering. P'!] ie k bc i»-
und neuerer Katholischer Litteratur ziemlich arme Eibl 10 in0 uUi p
nicht einmal eine Ausgabe der Schriften Hildegards, da
tale Buch Cardinal Pitra's fehlt ebenfalls.
— 223 —
•Hermann Bärs etc. diplomatische Geschichte der Abtei
Eberbach im Rheingau. Ed. K. Eossei. Wiesbaden 1855.
°°. 1, 247—285. p. 248 Abdruck des Briefs des Priors
befind von Eberbach an Hildegard nach dorn Wiesbadener
grossen Codex, desgl. p. 283 — 284 zwei andere Briefe Eber-
B'Kr^ 1 — Hildegard aus gleicher Quelle.
l Wiotheca magna veterum patrum et scriptorum ecclos.
•^ost de la Bigne per theologos Colon. Multo auctior
praef. Alardi Wieiii. 15 Bde. Folio. Köln 1619—22.
"~" Band XII. — Darin die Briefe Hildegards nach Blanck-
^.Jjalts Ausgabe (15G6).
hotheca maxima veterum patrum et antiquorum scripto-
ecclosiasticorum. editio secunda M. de la Bygno, Fr.
^espont. Lugduni 1677. 27 vol. folio. Band XXIII p. 535.
^öthält einen Nachdruck der von Blanckwalt edierten
Br- Ücke -
j^e der heil. Hildegard sammt dem Leben der Heiligen
ir^ibodus und Rupert. Verdeutscht von L. Clarus. 2 Bde,
j * e gensburg 1854. 8°.
> r e i'Ph. Bibliotheca rerum germanicarimi. Tom. HI.
Jöaumenta Moguntina. Berlin 1866. 8°. p. 688 (Brief
Big 5 e gards an Arnold Erzb. v. Mainz).
-Legend des heyligen hertzogen .Ruprechts etc. Oppen-
, ei ßi 1524. 4°. Ein defektes Ex. in Langenschwalbach in
T r kathol. Pfarrbibliothek, das ebenfalls defekte Dahls
t 01 an Prof. Hennes in Mainz, sodann an den verstor-
-tten Geistl. Rat J. Zaun in Kiederich im Rheingau. —
4Q« er diesen Druck cf. Falk im Korrespondenzblatt 1876.
j> J- und Quartalblätter für Kunst und Litteratur in Mainz
t\ j' *■ 52 (Dahl 1832).
Vir ' -Ä- nze ig er f" ür Kunde der deutschen Vorzeit,
jjjj- Karlsruhe 1838. 4". p. 613. Prophezeiung dor heil.
^egard (nach Endlicher Katalog der philos. Ms. in Wien
£A Ü 0 aus der Wiener Hs. Nr. 289; Salzburg Fol. 102 !
Lji an g saec. 13. Die Stelle ist eine Ueberarbeitung des
liv er Scivias lib. III, vis. XI, Migne 197, c. 709, sowie des
Vle ivin - opemra III, X vis. cap. 26, 33, 36.
t^rat sanctae Hildegardis opera spicilegio Solesmensi
s ae J^ edidit Joannes Baptista Card. Pitra etc. Typis
^.y* montis Casinensis 1882. 8°.
1,20^-ttoth, Fontes
rerum Nassoicarum. Wiesbaden 1880.
Kt Note (Stiftung Eibingens durch Hildegard), 207,
jV 2 09, Note. — IH, 433 f. Lieder der hl. Hildegardis.
Kart« ^ ignota lingua per simplicem hominem Hilde-
em prolata.
Die Lieder und die unbekannte Sprache der hl. Hildegardis.
Aus der Wiesbadener Hildegardiskandschrift herausge'
geben von F. W. E. Roth. Wiesbaden 1880. 8°. (Separat-
abdruck aus Eoth, Fontes rerum Nassoicarum 1,3.)
Die Visionen der hl. Elisabeth und die Schriften der Aebj 9
Ekbert und Emecho von Schönau etc. von F. "VV. E. Ro* 1 *'
Brünn 1884. 8°. p. XXXV, 3, XXXVIII, 7, XLIÜ, Ä
XLVII-XLIX, L. LI, LV, XCVHI, .CVIII, CXXl, M
178, VIII, IX, XLII, XLIV, XL VII (Anm.).
2) Monographisches.
Battandier, Sainto Hildegarde, sa vie et ses oeuvres.
Bevue des questiones liistoriques 1883, p. 66. j B
Abbe Davin, Oeuvres inedites de la sainte Hildegarde.
Le Monde 1882. 1. Juillet. . &B
T. J. Lamy, Sainte Hildegarde etc. in Revue cathohqu 0
Louvain 1882. Aoüt. r» i,?nis
Das Leben der hl. Jungfrau Hildegardis. Mit ihrem B liaD
Mainz. J. P. Haas. 8°. 20 Pfennig. , , ßt£ r
Leben, Ofi'enbarnngen und "Weissagungen
Gotterleuclitf ,
Seher und Seherinnen, der hl. Hildegard, hl. " rJ fg7y.
hl. Katharina von Siena etc. 2. Aufl. Begensburg
8°. pagg.290. . ip -
Meiners, Christoph, Dissertatio de S. Hildegardis Vit», * ^
tis et meritis. In Comment. soc. Gootting. Goetting e11
XII, 3, 69. 4». . netS
Neues Göttingisches historisches Magazin von 0. ^ . 8°.
und L. T. Spittler. Dritter Band. Hannover U J *-
p. 649. IV. p. 349—52. , b de»
Das Leben und Wirken der Heiligen Hildegardis, na ^
Quellen dargestellt von J. P. Schmelzeis, i ßa rd''
Eibingen im Eheingau. Nebst einem Anhang HiWf& ft»
Pfarrer
scher Lieder mit ihren Melodien. Freiburg i. B. 1 '
3) Chronistische und urkundliche Zeugn isse '
(Bis 1500.) j, re i<
Chronik des Dominikanerinnenklosters Adelhausen z ^
bürg i. B. Hs. des Beichtvaters J. Meiger, saec. 1 y^ope»
im Freiburger Staatsarchiv. Die Stelle in Eoth,
der hl. Elisabeth, LX. . ieT th^
Annalen des historischen Vereins für den -N* e Qgfi'
Heft XX (1869). 8°. p. 272. Chronicon maaifff vi giO-
pensis ord. Cist. (Altencamp) 1098—1726. Zu H*,^ s ^ e
nes sancte Elizabeth hoc tempore facte fuerunt-
Hildegardis monialis.
— 225 —
^ e gistratio rerum et censuum monasterii s. Ruperti ab anno
1147 usque 1270 in H. Beyer, Urkundenbuch zur Ge-
schichte der jetzt die Preuss. Regierungsbezirke Koblenz
Jöld Trier bildenden mittelrheinischen Territorien. II.
.Koblenz 1865. 8°. p. 360. cf. CLXXXVIII-CLXXXIX.
öhmer, Fontes rerum Germanicarum. Stuttgart 1846 — 68.
^Bde 8°. I, 477 (über Pseudoprophezeiungen Hildegards),
5J> 209 (Annales Disibodenbergenses zu 1136 Tod der Jutta,
•^inkleidung Hildegards auf dem Disibodenberg). IH, 53
stelle aus Richerius Senoniensis abbatiao bistoria über
tfüdegardis).
ta inquisitionis de virtutibus et miraculis S. Hildegardis,
?* a gistrae sororum ord. s. Benedicti in monte S. Ruporti
^xta Bingium ad Rhenum. ed. Dr. P. Bruder in Analecta
follandiana II (1883), 116—129 nach dem Originalconcept
101 Koblenzer Archive: „Canonizatio Sanctae Hildegardis
öc i Zeugnus grosser Miracul vf S. Ruprechtsberg." Das
also das von Köbel (1524) gesehene Stück. — Dor
^"druck bei den Bollandisten und Migne, 197, ist unvoll-
Ob ^ ™d schlecht.
Rheinische Chronik, Aelteste bis jetzt bekannte in deut-
j, er Prosa, aus einer gleichzeitigen Handschrift zum
■p rs ten ma i herausgegeben von Franz Karl Gries h aber.
^ as tatt 1850. 8°. p. 37 zu 1348: (zum grossen Sterben)
j^d meinz men, das die prophecien Apocalipsis und Hil-
Sardis und ander Prophecien von dem jungesten tage
f1 . *1 von dem endecrist nie so gar wurdent erfüllt als
. r icus de Hervordia. Liber de rebus memorabilibus
40 0 chronicon. Ed. August Potthast. Goettingae 1859.
Cu " ?• 151. (Das Pentachronon Gebono's benützt.)
a ^ lf iue latine de Guillaume de Nangis de 1113 a 1300
H e ° continuations de cette chronique de 1300 a 1368
l84o°d 6 edition etc. par H. Geraud. Tome premier. Paris
8 °- P- 38 zu 1146: saneta Hildegardis, quae
^e Cr a fertur praedixisse de futuris.
th 0 ° 6 von St. Maximin bei Trier bei Hontheim, pro-
5ild US h - ist - Trevirensis - n > 987 zum XV - kaL 0ct "
^ath a 6 .S ar dis sanete memorie.
a q. e ^ .Baris, monachi Albanensis, Angli, historia maior,
^isi • m ° Conquaestore ad ultimum annum Henrici tertii,
1589. folio. p. 530 zu 1241: Et quia de novis
ac s (= Minoriten) et eorum statu et praedicatione,
et 6x a et inopinata provectione manifeste prophetavit
Presse praeloquuta est, ut praesens tempus verum
— 220 —
perhibet testimonium, facta sunt eius dicta per divöjjj**
mundi climata celebria et magnatibus approbata. —
wähnt p. 592 die (gefälschten) Prophezeiungen Hildegard
über die Minoriten.
Pertz, mon. bist: German, script. 10, 90 (Annales Palide»^
zu 1158. — XVI, 330— 332 (Annales Stadenses, teil^"
aus Albericus trium fontium zu 1141 und 1153 entlehn.-
Chronica Alberici monachi trium fontium etc. Scrip '
XXIII, p. 812 zu 1099 und p. 833 zu 1141, p. 842 zw H ö3 '
p. 843 zu 1170. (Alberich schrieb um 1240.) . - ft
Abbatiae Senoniensis in Vosagio dioecesis Tullensis bist? *
auctore Kicherio eiusdem monasterii monacho Benedict!
In Spicilegium sive collectio vetorum aliquot scrip£ 01 £
etc. opera ac studio D. Lucae d'Achery etc. ed. o te Pj ß
Baluze ac Edmund. Martene per Ludovic Franc. e
la Barre tomus II. Paris 1723. folio. p. 033. cf. '
patrol. 197 c. 74. ilX
Clironicon ecclesiasticum Nicolai de Siegen, ed. W e S e .^tf,
Thüringische Geschichtsquellen. II. Jena 1885. 8 ■ P\ g j
Trithemius, libcr do viris illustribus ord. s. Benedict ,
Bussaens in Trithemii opera pia et spiritualia. Main 2
folio. p. 55, 113.
4) Beurteilungen, Bibliographisches und
Prophezeiungen. a -
TTT C9\6 ^
Acta sanctorum ed. Bolland. April II, 50, Uh 00 '
(über Hildegards Auftreten gegen die Catharor). ggO.
Albertinus, Aegidius, liimmlischos Frauenzimm e f> V' ^
De revelationibus, visionibus et apparitionibus P riva, jjjgqii 0
gulae tutae ex scriptura, conciliis, ss. patribus a .p.
optimis authoribus collectae, explicatae et exemp
stratae a R. d. Eusebio Amort etc. — Augustae ^
licorum 1744. 4°. II, p. 34—35. (Verweist auf <- lie
Gerlaci zum 5. Jan.) chic** 13 '
Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Ges ' j^d)-
I, 4G1, II, 243 (Dahls über vitae meritorum in $8%
II, 534, 535, IV, 207, 215, VII, 79, 89, 42, 120, ^ '
040, VIII, 302. , g e tz e '"
Gottfried Arnolds Unparte3dsche Kirchen- un d g da 3
Historie von Anfang des Neuen Testaments bisf f 0 ]io-
Jahr Christi 1088. Franckfurt am Mayn 1»« \ d* el
Teill, Buch XII, cap.IV, §8, p. 304. - (EW
Bücher Offenbarungen [= Scivius] und 38 Brie • g fff
Gothofredi Arnoldi Historia et descriptio ^ e °L^qü 0 ^'
sticae, seu theosophiae arcanae et reconditae, n
- 227 —
terura et uovorum rnysticorum. Francofurti 1702. 8°.
P-280, 589. (Die Stelle ging wörtlich in Poiret über
^ r t de verifier les dates des faits historiques etc. ed. III.
■Paris 1783. folio. I, 70, 190. — Paris 1787. folio. III, 297.
(Concil von Trier und Hillins Erzb. von Trier Brief an
( Hildegard.)
ar °uius) Bzovius, Abr. Annalium ecclesiasticorum tomi
Oct o. Coloniae Agrippinae 102—41. 8 Bde. folio zu 1405.
J. T t° 5 -
«• -tiauer, Bibliotlieca libromm rariorum universalis etc.
Imberg 1770. 8°. I. p. 122. (Oitirt: bibliotlieca Feuer-
^ e le jniana p. 200). II, 112. Suplem. (1791) 111.
Alheim, Neue Scbriften der hl. Hildegardis; Katholik
«83. 293—304 (Eecension von Card. Pitra Analecta sacra
. °ti Bernardi abbatis primi Clai-aovallensis opera genuina,
löo e( ütionem monachorurn sancti Benedicti. Parisiis
1836. 8°. 2 Bde. I, 282—83 (Brief St. Bernards an Hilde-
A prd Nr. CCCLXIV um 1146. cf. ibid. I, 500).
^meine deutsche Biographie. Band XII. Leipzig 1880.
^ P- 407— 408. (v. d. Linde). Wichtig für Chronologie
1} r Schriften, daselbst auch Litteratur.
<j- a6, Jo., Card. Opera ornnia. Antwerpen 1077. 4°. (De
üfjA^tiono spirituum etc.)
i^® r i P., Dr. St. Rupertus-Büchlein. Dülmen (Laumann)
bei 15"' ^ e Zerstörung des Klosters Bupcrtsberg
d e ^ in gen a. Eh. durch die Schweden 1632, in Zoitschr.
Öö t S jiI aiuzer Vereins III, 2 u. 3. Heft (1883).
Ä r i P., Dr.), Wallfahrtsbüchlein für die Wallfahrten
A h i em Bochusberg bei Bingen. Mainz 1879. 8°. Darin:
\ ht zu Ehren der hl - Hildegardis.
tj r , du libraire et de l'amateur de livres etc. Par J. Oh;
H-i f Gt etc> 111 Paris l802, 8 °- c - 16G -
pllj 18 Bucelini Germania topo-chrono-Stemmato-Gra-
ile üol a sa cra et prophana. folio. I, p. 77.
a friu^ lUl ? Benedictinum sanctorum, beatorum atque illu-
^fcra - euiS( lem ordinis virorum elogiis illustratum cum
^ i° sive religiciario (!) Benedictino. Opera et studio
t ^06 ;^ a bnelis Bucelini etc. Augustae Vindehcorum.
V ai .-' olio - P- 648 zum 17. Sept.
^an" 1 "^ Gne dictinum, * n <l u0 rnagnus S. S. Beliquiarum
l Hs describitur etc. opera et studio B. P. F. Gabrielis
— 228 —
Bucelini 0.0. — 1656. folio. H, 13 (aufWion, Hg 11 "" 1
vitae beruhend), 189, 217. ,
Annales Benedictini quibus potiora naonachorium (!) eiuscl
ordinis merita ad compendium referuntur. Authore '
F. Gabrielo Bucelino etc. Aug. Vindel. 1656. folio. U>
(auf Trithem beruhend). II, 13 zu 1181 (auf Wion, hg^
vitae beruhend). . ^
Rheingauer Bürgerfreund (Zeitung). Eltville und Oestric
1879, Nr. 6 (Sage von König Heinrich IV. und Hildega r
1105). e
Grundriss der christlichen Litteratur, von ihrem Urspru fe .
an bis zur Erfindung und Ausbreitung der Buchdrücke ^
etc. von Dr. Joh. Bernard Joseph Busse. Münster
—1829. 8°. 2 Bde. II, p. 138, § 1196. (Schreibt die ^
dieinischen "Werke einer anderen Hildegard zu.) c '
p. 175, § 1290 Theodoricus. voB
Butler, A. Leben der Väter und Märtyrer. Deutsch
A. Räss und N. Weis. Mainz 1821 ff. XIII, 111. " A
dem Englischen. . ^ or uiö
Guiliehni Cave ss. th. pr. canonici Windesor. scrip i
ecclesiasticorum historia litoraria a Christo nato u ^-ßj]X
saecuhun XV. facili modo digesta. Genevae MD . re jbt
folio. p.476 (zu 1170, auf Simler bibl. beruhend, scfl ^
die medicinischen Werke einer anderen Hildegar ^ ^
Repertoire des sources historiques du moyen-age pai ,jjt-
ChevaHer. Paris 1878—83. 8°. c. 1063. Hildegard
teraturangaben). piir
Histoire generale des auteurs sacres et
occlesiastiques. jf ,
Remy Ceillier. Tome Vingt— Troisiesme. Paris i 1 \'j %x x
p. 95— 106. - Band XXII. Paris 1758. p. 100 (^
Trier). — Zweite Ausgabe: Band XIV, 591—97. ^
An History of Magic, Witschraft and Animal Mag 11 jgfl.
By J. C. Colquhoun Exq. London & Edinbnrg«
2 Bde. 8°. — Deutsch: ba fteH
Historische Enthüllungen über die geheimen ^^Itfsc]^
aller Zeiten und aller Völker etc., nach dem ^rß. 8 '
bearbeitet von Dr. Hugo Hartmann. Weimar
p. 102, 301-309. _ Ko g>'
Electorum Ecclesiasticorum, id est ColoniensiuWi ^ ^ i» 1 '!
nensium ac Trevirensium, a primis usque ad _e°» a t e P°^
praesident, catalogus. Opera F. Petri Merssei ^ol ^
Minoritae. Coloniae Agrippinae 1580. 8°. P- C°^°
Frühere Auflage Köln 1569. 8°. cf. Hartzheim, °
p. 269-70.
— 229 -
Crolliugj Oratio de dioecesi Beckelnheimensi veteris co-
ttütatus Spanheimensis olim portione. Biponti 1732. 4°.
^squisitionum magicarum libri sex in tres tomos partiti.
Auetore Martino Delrio etc. Maguntiae 1G03. folio. II,
50, 141, 151 (erwähnt die von Theoderich verfasste Vita
S-H).
er Disibodenberg. Mit Plan der Ruinen. Kreuznach o. J.
59pagg.
e r erneuerte Merian, oder Vorzeit und Gegenwart am
Rhei n . Von Dr. J. B. Engelmann. Heidelberg o. J. 8°.
k> 327 (über Rupertsberg).
ibliotheca ecclesiastica etc. auetore Alb. Fabricius. Ham-
burgi 1718. folio. p. 67. — (Auctarum Auberti Miraei de
Script, eccles. abgedruckt.)
6l %es Mainz oder die Heiligen und Heiligthümer in Stadt
Jjnd Bisthum Mainz. Von Dr. Val. Alois Franz Falk,
j Alainz 1877. 8°. 113, 203, 204.
°- Henr. Feustkingii etc. Gynaeceum haoretico fanati-
CUl u, oder Historie und Beschreibung der falschen Pro-
phetinnen, Quäckerinnen, Schwärmerinnen, und andern
äectirischen und begeisterten "Weibes-Personen etc. Franck-
tu rt und Leipzig 1704. 8°. p. 250. Hildegardis (Prophe-
ö jungen) p. 351.
Henrici Feustkingii, Arnoldus s).rf/o;j.svoc, oder
^'. Ur tze doch gründliche "Wiederlegung, der vornehmsten
itttvürife, "Worinnen Gottfried Arnold, etc. Seinen Adeptis,
üd begeisterten Weibes-Personen Das Wort hat roden
c wollen. O. O.u. J. 8°. p. 32. Hildegardis.
^ °gus testi — | VM VEBITATIS, QVI | ante nostram
' atem recla — | marunt Papae. | — — Cum Praefa-
ioue MATHIAE FLA - | CII Illyrici, qua Operis huius
j Q l ratio & usus exponitur. | | BASILEAE, PER
^ -^-N— | nem Oporinum. | 8°. p. 650. Hildegardis.
(T 1 Cum Praefatione MATHIAE FLA CH Illyrici, qua
(ii, 0 ^ 8 | huius & ratio & usus exponitur. | • | AR-
A J^TL\AE, | 1562. | kl. folio. - p. 391. Hildegardis. -
(l^gabe Lyon o. J. 2 Bde. 4°. p. 522.
Lin • Francke), Catalogus bibliothecae Bvnavianao.
Jolj.g^ 0 H51. 4°. III, 1, 221. (Citiert zahlreiche Litteratur.)
l(j. )j 1 ' au enlob, Hoch würdige Gesellschaft gelehrter Weiber.
H 0 :. ec pie generale de ecrivains de l'ordre de saint Be-
&e ril j et c. Bouillion 1777. 4 Bde 4°. s. v.
^ 1( £&> die Rheingegenden. Wiesbaden 1819. 8°. p. 101
■ (Ueber Reliquien und den Ring Hildegards.)
15
— 230 —
Bibliotheca instituta et collecta primum a Conrado G eS "
nero deinde in epitomen redacta et novorum libroruB 1
accessione locupletata ed. Jos. S im ler = J. J. FrisH*?"
Tiguri 1583. folio. pag. 356 (Aufzählung der Werke nacli
Trithem, hält aber eine andere Hildegard für die Ver-
fasserin der medic.-naturhist. Schriften). ,
Kirchen Calender. Ein christlich vnd nützlich Buch, 1
•welchem nach Ordnung gemeiner Calender, die
Tag, vnd die fürnembsten Fest des gantzen jars, mit J re
gebrauch Auch der Heiligen Apostel, vnd Christlich
Bischoff, Leerer, vnd Märtyrer, Glaub etc. ed. C^P .
Goltwurm Mhesinus. Frankfurt 1559. 4 Ü . Blatt A v •
Hildegardis.
Joh. Ludwig Gottfrieds Historische Chronick Oder
Schreibung der Merckwürdigsten Geschichte etc. Fr» 11
furt a. M. 1743. folio. 1, 557 (Tod zu 1180). &]ie
Dasselbe, historische Kronyck. Voorgest. in en gereg
ordre d. S. de Vries. 2 Bde. folio. Leyden 1098. ^70,
Graesse, Tresor de livres rares. Dresde 1859—09. Hb
VII, 359. (Gebeno.) , Ifo)
Gregoriusblatt. 1879. Aachen. (Ueber Lieder Hildeg» 1 gU .
Chronicon chronicorum ecclesiastico-politicum, ex hui ß
periorisque aetatis scriptoribus concinnatum etc. ^col ^
Johanne Gualterio Belga. Frankfurt 1614. 8 • b ^
NicoJ. Hieron. Gundlings etc. Vollständige Histori
Gelahrtheit etc. Anderer Teil. Franckfurt und ^ ?
1734. 4°. p. 1614. .. - buS . i
Dissertatio. | DE I EEVDITIS. | GEBManiae. | no
praeside. \ Viro. celebratissimo. | Dn. ßbri'
niele | Omesio | etc. Publice disquisitioni submittitn ^ v
stophorus Christianus | Haendelivs. | Heilsbronnaf= Jg c
cus. | Altdorfi. Noric. | D. xxij Juni. | A. B. S. ^ j>
LXXXI1X. Literis Henrici Meyeri univ. typogr-
11. Hildegardis. a0 tts^ e
Ausführliches Heiligen-Lexikon, Darinn das g ^ e ydep
Leben und der Tugend • Wandel, das standhartte ^ Y
und Sterben und die grossen Wunderwercko ane ^
gen Gottes, So von der Kirche verehret werden
und Franckfurt 1710. 8°. p. 963: „Sie that .fast ,u ^ &s e
Wunder, und wurde einsmahls vom Teufel \p
Scrumpilgardis genennet, indem derselbe aus
sessenen Weibs-Bild, die sich durch S. Nic oia gcrU jiiF
helffen lassen, anzeigete, dass ihn niemand a
gardis austreiben könte." . , ^ {t^
Nassau in seinen Sagen, Geschichten und Lied
— 231 —
Und eigener Dichtung von A. Henninger. L "Wiesbaden
1845. 8°. p. 86. Die heiige Hildegarde auf dem Feldberg
(Sage).
Herzogtum Nassau in malerischen Original-Ansichten,
(ed. A. Henninger.) Darmstadt 1853. 8°. 71 (über die
Hüdegardiscodices in "Wiesbaden), 514 (über Hildegards
.Gebetbuch und Bing),
^riquez, Chrysostomus, fasciculus sanctorum ordinis
Cisterciensis, complectens Cisterciensium ascetarum prae-
elarissima gesta, huius ordinis exordium, incrementum,
progressum, praecipuarum abbatiarum per Universum or-
dmem fundationes, ordinum militarium origines. Libri II.
Coloniae Agrippinae 1031. 4°. Frühere Ausgabe Brüssel
j ) 1 G23. folio.
er selbe. Lüia Cistericii sive sacrarum virginum Cistercien-
fi uim origo, instituta et res gestae. Duaci 1G33. 4°. —
jjhb- I. dist. 7.
^■der's Conversations-Lexikon. Kurze, aber deutliche Er-
klärung des "Wissenswertesten aus dem Gebiete der Reli-
gion, Philosophie, Geschichte, Geographie etc. Ed. II.
reibxrrg i. B. 1877. II, 799 s. v.
V». gardis, Aebtissin im Kloster S. Buprechts-Berg bey
fingen, Propheceyung -wie es zukünfftig mit dem römi-
schen Eeich und der römisch papistischen Kirche eine
t)if ^ haben solle. 0. 0. 1G20. 4*.
^ s biechlin zaygt | an die weyssaguug vo(n) zukünftiger |
^rübtnuss. Wölliche grausa | men betrübtnuss vns klär-
,pben | aussprechen ist. Sannt Bir- | gitta. Sannt. Sy-
■*> a - I Sant Gregorius. Sant | Hilgart. Sant Jo- | achim.
, Vll d Wirt genant die Bürde | der weit. 1522. | Mit Eand-
^rdüre- 4". 0. Pag. Defektes Ex. von 4 Blatt apud me.
J 0 j^ Ein vollständiges Ex. hat 25 Blatt. Fehlt bei "Weiler.
e ^ -^udw. Hocker, Heilsbronnischer Antiquitäten -Schatz
tj C ;. Onolzbach 1731. folio. p. 61. Heilsbronn besass als
^o ft r luie: Crines S. HUdegardis.
de ' bi °g r aphie generale, tom XXIV. c. 673—95. Hil-
T garde. Citiert Baület, vie des saints zum 17. Sept. —
t 0l ^ aia ! vie de saint Berard, Ferdinand Denis, dans le
6 IV du moyen-äge et la renaissance, article hist. na-
t'etej.' C~ p : 673 (über Gebeno).
fij^ arricus (Exjesuit), The prophecy of S. Hildegarde
W ? * n tbe Jesuitas etc. Citiert von Card. Pitra ana-
VIH prae£ XXH. Nr. 14.
ni^ae exegeseos volumina duodeeim a Francisco Ire-
Ettelingiacensi exarata etc. Hagenau 1518. folio.
15*
- 232 —
Blatt CCVY. Ceuobium non longa ab Lac (= Bingen) S ;
Ruperti Hildegardis regina (!) erexit etc. — Blatt CCA-
über Disibod (nacb Tritheni).
Neu-vermehrtes Historisch- und Geographisches Allgemein^
Lexicon etc. von Jacob Christoff Iselin. Zweiter J- 61 '
Basel 1729. folio. p. 791. ; iä
Jundt, Les amis de dien au quatorzieme siecle. P a
1879. 8°. p. 403 (über Prophezeiungen Hildegards). 0 ^
Kerner, H., Papst Alexander III. Freiburg i. B. 1871- '
Die Frauen. Kulturgeschichtliche Schilderungen des
Standes und Einflusses der Frauen in den verschiede
Zonen und Zeitaltern von Dr. Gustav Klemm. Vier
Band. Dresden 1857. 8° p. 154—56, 337. . e ,
Krantzius, collegium manuscriptum historiae ecclesias i
1G95. saec. XII, cap. 2, § 3. , y 0 r-
Zur Psychologie in der Theologie. Abhandlungen und ^
träge von J. P. Lange. Heidelherg (0. Winter) 18<*
P- i^G- -Rnkenii 61 '
Catalogus testium ventatis. Historia der zeugen, & e j^it
vnd Härterer, so Christum vnd die Euangelische J^ nsSr
biss hieher, auch etwa mitten im Reich der nns e ^
warhafftig erkennet etc. auss dem Latein m ^f^*
meine Teutsche sprach gebracht vnd verfertige
Conradum Lautenbach von Mutisslar etc. i^Y^j
Blatt CCXLIlY — CCXLIII Y (Stellen aus Hildegards d f
ten und dem gefälschten Buche über die Bettei
übersetzt aus "Wolff, lect. mem.). jne<^ J
Polycarpi Leyseri etc. historia poetarum et poematu^.^
aevi decem post annum a nato Christi cccc. sec _^ &e
centum et amplius codicum Mstorum ope etc. ^
Magdeb. 1721. 8°. p. 437 (kennt den Hymnus: <4
hi, qui ut etc.). , r Typ 0 '
Quellenforschungen zur Geschichte der Erfindung v0 »
graphie. Das Breviarium Moguntinum. Eine n
Antonius von der Linde. Wiesbaden 1884. > ■ • i^cti.
Mabillon, Jo. 0. Bened. Annales ordinis sanott » ß v0 J.
Cum contin. R. Massuet, Ruinart et D. Marten .
Paris 1703-1739. folio. VI, 410. nische» %
Zeitschrift des Vereins zur Erforschung der rüei» » •
schichte und Alterthümer in Mainz. L Main
p. 41, Note 1 und 2. . annale* 3 *°'
Manrique, Ang. 0. Cist. Gener. Cisterciensium »
mus I— IL Lugduni 1042. folio. pag. 10J : tfi&Zß
Voyage litteraire de deux religieux Benedictas k ^
et Durand). Paris 1724. 4°. p. 277. pert»
— 233 —
das Kloster Himmerode auch: les lettres de sainte Hilde-
~ garde als Ms.)
ö - Methodius, episc. et martyr, Eevelationes de principio
°iundi et creatione variorum regnorum, ultimi regia Ko-
ßian. gestis et futuro triumpho in Turcos et Bohemos, re-
s tauratione ecclesiae, universali pace. Cum concordantiis
prophetiarum deque consumatione seculi. Acc. Wolfg. Ay-
tinger clerici Aug. tractatus. 0. 0. u. J. 4°. 38 Blatt. —
Hain, 11,119. Erste Ausgabe, angeblich von Kune de Mein-
ungen. In Ay tingers Arbeit finden sich die Worte:
«praesens hie annus 1496", weshalb dieses das Druck-
^uus in libellum saneti | Methodij martyris et epi | scopi
■cartinesis ecclesie | prouineie grecorum continens in se
re Uelatio ] nes diuinas a santis angelis fsetas de | principio
^undi et eradicatione variorum | regnorum atque vltimi
re gis romanorum ge- | stis et futuro triumpho in turcos
ft tque d e . | liberatione xpianoriun ac opjiressione sara | ce-
^oi'um. de restauratione ecclesie et vniuer- | sali pace cum
j^tenticis concordantijs pro | phetiarum deque consuma-
|°Qe seculi hie an — | notatur. | kl. Octav (Ex. in Dam-
pft). Blatt sign. e4Y Hildegards Prophezeiungen. —
^druckt 1490 von Johann Froschover in Augsburg,
t) a e ^ausgeber war "Wolfgang Aytinger.
selbe, cum commentario Wolfg. Aytingeri. Basileae (Fur-
1504. 12 Martii. Mit 58 Figuren. 4°. Auf der Bück-
elte ,j es "p^els e i n B r i e f von Sebastinn Brant an J. Me-
\ T r (o. Min.?), der die Holzschnitte besorgte, datiert Kai.
\ 1497. Panzer kennt diese Ausgabe nicht.
tp 6 \ ' cum commentario Wolfg. A3'tingeri. Basileae (Fur-
1515. Mit 59 Holzschnitten. 4°: Panzer 9, 394.
Vel 38 -.
j^ibe. Basileae (Furter) 1516. Mit 61 Holzschnitten wie
^ r , e 5 Ausgabe von 1515. 4°. Panzer bezeichnet 6, 196
v 0 ^ °® diese Ausgabe als zweifelhaft, sie zeigt gegen die
iljj.^ 1515 merkliche Abweichungen.
t 0j , Us > Aubertus, bibliotheca ecclesiastica sive nomencla-
, w s , s eptem veteres etc. ed. A. van den Ende. Antwei-
1639-49. folio. s.v.
. lojjj üs i Aubertus, Originum monasticarum hbri IV. Co-
%ab 1U2 °' 8 °- P- 328 - (Hildegard als Cistercienserin !).
^bri 8,8 ^ e Montalbo, chronicoram Cisterciensis ordinis
luinqne. Matriti 1602. folio. I, lib. 2, cap. 40.
(Schlusa folgt.)
-18 —
sprüngliche Tiefe genau feststellen zu können. An diesen 1
Punkt ergab sich für den Graben eine Tiefe von 3,5 m.
der Nähe des Turms, wo überhaupt die ganze Anlage aß |
meisten zerstört ist, fanden wir auch die Spuren des
bens ziemlich verwischt; wie schon bemerkt, hat m&n ( ^ t
Herstellung eines neuen Zugangs den Graben hier ausgehe ■
Jenseits des Grabens liegt noch ein niedriger VVa '
der sich unmerklich in dem Abhang des Bergs verläut ■
So ist denn das Ergebnis der diesmaligen Ausgrabung
auf dem Schnellerts negativer Art. Die Hoffnung, vie U el °
seien die mittelaltrigen Mauern auf römischer ® xxx ,~ e -
erbaut, hat sich nicht bestätigt, denn überall, wo nac
graben wurde, fanden wir die Mauern der Fundamente
dem natürlichen Boden aufsitzend. Weder römische "Wa '
noch Münzen oder Scherben kamen zum Vorschein, j^L»
teil weisen die gefundenen Gegenstände auf mittel*! 8
Ursprung der Burg hin: die Reste spitzbogiger Wölbu
sind allein schon imstand, uns von der nichtrömiscl ien ^
stehung des Schnellerts zu überzeugen. So ist dem ^
Dunkel, das über der Ruine schwebt, nur insofern g 6 . 1 j e0
als wir nunmehr mit Bestimmtheit wissen,
dass Y eh-
Schnellerts nicht mehr als Römeranlage in Anspruc ^
men dürfen, und dass die an und für sich &va ^ r6 ° vr eo.f
Vermutung, es habe ein Zusammenhang der ^'rL be'
befestigungen mit den Kastellen der Main-Neckar-^ 1
standen, nur eine Hypothese war.
Die Codices des Scivias der hl. Hildegardis 0
in Heidelberg, Wiesbaden und Rom in iuiem t 5i3.
hütnis zu einander nnd der Editio princeps
Besprochen von F. W. E. Roth.
Der Heidelberger Sciviascodex (Salem X, }J' Ö W 1 ?
ehrwürdiger Foliant in grossem Format (Höhe > ' j e re
29 cm) von 200 Blatt in zwei Spalten zu je 37 ^ 3f
Linien trocken vorgerissen sind. Wie es schem , ^ &
selbe von einer Hand geschrieben. Die bclir a
schöne grosse Minuskel in glänzend schwarzer ^ »
Form nach aus der Zeit des 12./13. Jahrhundert^- ^ ^
scheint das geschwänzte e häufig, auch da, 11 dF rag
stehen soll; als Interpunktion Punkt, Semikolon
— 19 —
Bicken, besondere graphische Eigentümlichkeiten sind we-
nige, die Form ece statt ecce und d statt t mitten im Worte ;
~ le Form des S, A, N und z ist vollkommen die des 12.
Jahrhunderts. Der feine Strich über i erscheint nur bei
Nebeneinanderstehenden i, z. B. aliis, sonst nicht. Sind dieses
a Ues Anzeichen des 12. Jahrhunderts, so kann der Codex
ebensogut der Zeit bis Mitte des 13. Jahrhunderts ange-
hören, von einem älteren Schreiber geschrieben sein, und
jheses ist mir im Hinblick auf die Initialen und manche
hniaturen, die gleichzeitig mit der Schrift sein müssen,
>^ sie dem Texte angepasst sind, das Wahrscheinlichere.
j 61 ' Text selbst ist nicht besonders reich an Abkürzungen,
ij,. er vielfach verschrieben. Ein an Schrift und braunerer
l nte kenntlicher Korrektor radierte viele Stellen, bemerkte
^gelassenes am Rande, unterliess aber auch, Rasuren neu
^ beschreiben. Ein Rubrikator sorgte für die roten Ueber-
jttiften und die roten oder grün-roten Initialen der Ka-
L elanfange, sowie die am Rande stehenden Kapitelzahlen,
eiteren Schmuck verlieh der Hs. ein Miniator, der farbige
^lalen und eine Reihe Miniaturen ausführte. Dieser Mi-
4 yl Uren sm( i es zweierlei, solche in rot und grün in Wasser-
& 6 mit Feder und Pinsel ausgeführt, und solche in Ei-
^ ^färben: eigentliche Miniaturen mit mehr Farben. Aus
ein a . ^" run( i en dieses geschah, leuchtet jetzt nicht mehr
<W T?° Viel 8tellt aber fest ' dass das matte Eot unc * G rün ) das
a ls vr ri kator benutzte, auch den rot -grünen Miniaturen
dg^^terial diente Da diese Miniaturen und Initialen aber
li c ^ k P^zbogen (parabolisch) zeigen, gehören dieselben schwer-
st a m Jahrhundert an, da sie ferner gleichen Stoff
iug \ r£ T Schrift des Rubrikators zeigen, setze ich den Codex
beti Jahrhundert. Anders ist es mit den in Eiweissfar-
Ut^ aus geführten Miniaturen Dieselben zeigen Rundbogen
bra^dere Ausführung, sind aber nur Federzeichnungen in
§ley". er . Tinte, mit Farben getuscht. Ihre Anfertigung kann
tUre^^ig oder später nach älterem Muster sein. Minia-
bw' Reiche auf den Text Bezug haben, deren Beschrei-
Cblag abe r undeutüch würde, finden sich 14: Blatt 2, 2'
167- fW 3', 4, 10G, 111, 111' (blattgross), 142, 151, 156,
6* dj\ 6ndun g-
Im Allgemeinen sind die Federzeichnun-
gen .Naturen fein, die Gewänder gut gezeichnet, die
^hg^d. Jedoch schlecht verwendet und über die Ränder
Die Miniaturen stehen denen des kleinen Scivias-
2'
«
— 20 —
codex in Wiesbaden bedeutend nach, haben aber in der
Darstellung viel Interessantes. Blatt 5' steht Hildegard^
in grüngestreiftem Gewände auf dem Dache eines Hauses 1 )
in der einen Hand die geöffnete Schreibtafel, in der andere»
einen Griffel, die Arme ausbreitend und die Visionen em-
pfangend; in dem Hause selbst sitzt ein Mönch an einem
Schreibpulte mit Gänsefeder und Messer in den Hände»!
die Visionen schreibend. Der Einband des Codex ist
mit Schweinsleder (15. Jahrhundert); auf dem Vordecken
aussen ist ein Zettel geklebt mit der Aufschrift: Visio»^
Sulcherrime cuiusdam religiöse femine, que Scivias intit«"
mtur. Blatt 2 schrieb eine Hand saec. IG/17 ein:
Mariae in Salem. Demnach gehörte der Codex dem
cienserkloster Salem oder Salmannsweiler in der Diöc e ,
Constanz. Wie er in die Heidelberger Bibliothek kam, 18
unbekannt. _ , ,
Der Codex enthält das ganze Scivias und zwar in
gender Gestalt: Blatt 1 leer, Blatt 2 Miniaturen, B lat< j 7 .
Zeile 1: Tres partes sunt huius libri. Blatt 3' Ze ^ üS i
et omnium sanctorum. Blatt 4 Zeile 1 in farbigen £* fl J- ag
kein auf der ganzen Seite: Incipiunt capitula libri S cl ^
simplicis hominis. Incipiunt capitula prime partis. 0^ aS& t i g .
färbe.) Blatt 4' Zeile 1 : Capitula prime visionis prime pa t
6 + 33 + 32 + 32 + 12 Kapitel in G Visionen. &
5' Spalte 2 Zeile 1: Incipit libri Scivias prima pars- ^
testificatio veratium visionum a deo fluentium., Et 6000 cüS a
lio G) quadragesimo tercio temporalis cursus mei anno,
celesti visioni magno timore et tremula intentione intere ^
vidi' etc. Blatt 37' Zeile 6: percipiat Amen. Incipm»^.
pitula secunde partis. Capitula prime visionis secunde P-, t t
17 + 9 + 37 + 14 + 59 + 102 + 25 Kapitel. *
42 Zeile 1: Incipit secunda pars libri Scivias S "°P ca lefl s
minis, prima visio secunde partis. Et ego hoino non
in forma fortium leonum nec docta exspiratione' etc. aJ jt
105' Zeile 35 und 3G: prebeat, que de me vivente ^ m terC ie
Amen. Blatt 10G Spalte 2 : Capitula prime visioni 9 ■ $
partis. 17 + 28 + 13 + 33 + 35 + 25 +/n ( .2 jr eÖ-
+ 42 + IG Kapitel. Blatt 111 blattgrosse Min gu0J ptft
Blatt 112: Prima visio tercie partis., Et ego n01 ^° l7 (3' u» cl
ab aliis hominibus, que non sum digna etc. Blatt , i _^^t
177 blattgrosse Miniaturen. Blatt 200 Zeile 2»- aI u
amen. Blatt 200' leer. — Signaturen finden si ? h -r^ n ni er1 '
Ende der einzelnen Bücher hat der Korrektor in Li ^ n jato'
sclirift des 13. Jahrhunderts dem Rubrikator und j»
die Ueberschrift des kommenden Buches bemerk •
— 21 —
? ter suchung auf die Lagen des Pergaments hindert der
kompresse Band des Codex. — Der Text stimmt bis
b 1 a P mscnes Im fc dem grossen Hildegardiscodex in Wies-
baden überein, wahrscheinlich auch mit dem Codex der
Meli ^ dessen Losarten Kard. Pitra 1 mitteilte, und die
f» e me 3 s t mit denen des Heidelberger Codex decken. Da-
Da^ 6n * 8 *" d ' e -Kapiteleinteilung gegen die beiden "Wies-
Su r Codices eine andere, ebenso weicht die Stellung der
^ m Tv^ en ^ e S en *" er zwei Redaktionen des Scivias
W e ^ ne * st vertreten durch den illuminierten "Wies-
ke- 6l vf r ^ odex un d den Codex der Yaticana. Diese Recen-
rl; Q " at die Summarien des ersten Buchs nach dem Prolog,
U des zweiten und dritten Buchs vor jedem Buch. Als
Sufo - hat der Heidelberger Codex als* Anfang vor den
gros mar ^ en des erste n Buclis, worin er mit dem Wiesbadener
^ 6ll s ^? Codex in der Anlage übereinstimmt, eine den bei-
Hl y iesrja dener Codices und dem Codex der Vaticana
nicU ? Summariensammlung über die sämtlichen Visionen,
\yj a ber auch deren Kapitel, der drei Bücher des Scivias.
8t e ij t , lese . r Mangel der Wiesbadener Codices zu erklären,
I^rtsVi a ' Vielleicht ward diese Einleitung auf dem Ru-
j e Uin- er ^' der Heimat Hildegards, verfasst, aber nur den-
^zafl 1 ^°^i ces beigefügt, die als Geschenke oder gegen
Wj» i Un § an andere Klöster gingen, in den eigenen aber
(a^ fassen. Dann müsste aber auch der Cueser Codex
"Ursel Pternach) und der der Vaticana (ein Schönauer oder
4be r ^! t ) diese Einleitung haben, was ich bezweifle. Oder
JßiJejjn 1 ' 386 Einleitung ist Arbeit eines Salemer Mönchs.
Wlte jp verrät dieselbe grosse Vertrautheit mit dem In-
W ert u ^ Visionen. Textlich hat diese Einleitung keinen
r harid "^ en ^ eu i Q andern Codices ist kein Mangel, ihr
j)- ??sein aber immerhin interessant.
**oh j^ 6 Wiesbadener Codices stimmen nun aber weder unter
i 01 Br-i , r Kapiteleinteilung und Kapitelzahl, noch mit
Ä ib. rger Codex überein - ^ drei Codices können
j es ten p Berechtigung haben und auf den Rupertsberger
selben 0t T X — J etzt verloren — zurückgehen, welcher
^ lUr a r die ursprüngliche Einteilung besitzt, lässt
, r ° 8 se U ^ CÜ Vermutung feststellen. Sonst scheinen der
5* einer v deiler und der Heidelberger Codex nicht allein
a : dem a * age ' 80n dern auch aus einer Zeit zu stam-
Viesb l nfan g e des 13. Jahrhunderts. Frühestens ist
a dener grosse Codex nach 1192 als Abfassungszeit
ect a Sacra VIII, 503—517 und 601—603.
- 22 -
resp. Beendigung der darin enthaltenen Vita S. Hildegard! 3
geschrieben. Ist damit auch die Verwandtschaft des Heide 1 "
berger Codex zu dem grossen "Wiesbadener festgestellt, 80
ist das Verhältnis beider zu dem kleinen Wiesbadener desto
schwerer zu erklären. Derselbe hat andere Lesarten un
andere Einteilung. Die Zeit seiner Niederschrift ist imp 16
noch nicht erwiesen. W. Grimm schreibt denselben . e *? 6 i
früheren Entstehungszeit als den grossen, Dr. v. d. Linde (
dem Ende des 12. Jahrhunderts, neuerdings Kardinal Pitr a ^
dem 14. Jahrhundert zu; keiner derselben hat a ^ )er r fX x
Angaben bewiesen. Der Malerei nach gehört der Co
unbedingt ins Ende des 12. Jahrhunderts, denn schwern^
wird man im 13. oder 14. Jahrhundert noch derartige
manische Malereien ausgeführt haben, die mit dem " £ n>
in so bedeutungsvollem und durchdachtem Einklänge stt äß
Die Schrift selbst bietet kein Hinderniss für das ausgebe
12. und anhebende 13. Jahrhundert, ein Zeichen von A
ist aber die fast der Abkürzungen entbehrende ^ ir ) üa ^i
A..r j « u-i.. -m-Li.- .1-. cu_:.i.- j*i • i ;„v, deinen«
Auf das gänzliche Fehlen des Strichs über i lege ich kein ^
Wert, da dieses Merkmal auch Codices des 13., 86 f j e i D e
14. Jahrhunderts haben. Wie mir scheint, ist der
Codex von allen Codices nicht allein der älteste, dann ^
der wertvollste und prächtigste, ein Rupertsberger ■ nal . bitt-
ersten Eupertsberger Textrecension, die die Heidelbergfi
leitung nicht hat, die Summarien anders stellt, und i ^
gern abweicht. Die zweite Textrecension ist durc
grossen Codex und den Heidelberger vertreten, .*-ifogc&
pliziertere Summarienstellung gegenüber der e j n
älteren des kleinen Codex. Wie es sich aber mi* uB d
fertigung der beiden Wiesbadener Codices v f ia ^jpi0 }
warum man bei Herstellung des grossen Wiesbadene gft g e p.
den Sciviastext des kleinen kopierte, ist schwer z ^je
Beide Codices besitzen nämlich einen Schreiburspru^!^»
die in beiden vorkommenden Monogramme Noa an
zeigen. Die Annahme Dr. v. d. Linde's 3 ist jedenfalls &eT
tigt, dass diese Monogramme Notizen seien, JW
Korrektor den Fortgang seiner Arbeit b eze ? ch an not»f
Monogramme bedeuten vielleicht: Nunc omissa g^en^
und: Nunc omnia omissa annotavi, auf die e y ^ ofl o-
Thätigkeit des Korrektors hinweisend. Sind aie eigeö , s "
gramme nur dem Korrektor der beiden Codices
23.
1 Die Handschriften der k. Landesbibl. zu Wiesbaden'
a Analecta VIII, p. XXI.
3 a. a. 0. p. 29.
Rüssen beide in dem gleichen Kloster geschrieben sein,
, e ide fallen dann in ihrer Niederschrift in den Zeitraum
Kjtes thätigen Menschenlebens, welchem die Schrift nicht
^Zerstreitet. Sind aber diese Monogramme überhaupt bei
j*°rrektoren übliche Vermerke und nichts eigenartiges, so
, e le auch diese Vermutung in sich zusammen, beide Codices
ätten verschiedene Ursprungsstätten und damit wäre ihre
Ve rschiedenheit erklärt.
. Der kleine Codex ist von beiden "Wiesbadenern der ein-
welchen ein älterer Eintrag als Rupertsberger Eigen-
als: „Liber sei Euperti aput Bingam" kennzeichnet.
^. er grosse Codex hat zwar auch diesen Eintrag, aber auch
alteren, der auf den Besitz des Johannisbergs deutet,
dem Deckblatt des Vorderdeckels steht von einer Hand
(1
."j 8 13. Jahrhunderts: „Codex sce marie u. sciqz [Johis ge-
j et stand nie da] Georgii i biscovisb'g," Dieses be-
■^ u tet, dass der Codex zuerst dem Johannisberg, dann dem
• Pertsberg gehörte. Eine Federprobe ist dieser Eintrag
^^üfalls nicht, auch stammt das Deckblatt, das mit dem
bj , ex selbst einerlei Entstehungszeit hat und beim Neu-
^üen der Hs. im 15./1G. Jahrhundert wieder aufgezogen
^W 0 ) schwerlich aus einem Codex des Johannisbergs, der
V blättern zerschnitten wurde. Es wäre doch sonder-
^'J^enn ein Deckblatt eines älteren Codex auch wieder
t] er ^ e °kblatt eines jüngeren abgegeben hätte. Zudem hat
Sc W - 6X eme derart imposante Grösse, dass derselbe je
W? rlic . Q viele Genossen gehabt haben dürfte. Unmöglich
% . ei n Kloster, das einen Codex einer Ordensheiligen
1(U 11 anderes schrieb, in demselben den Besitzeintrag seines
VT rs vollziel len. Die Sache ist viel einfacher. Nicht
law 611 B-upertsberg schrieben die Johannisberger Mönche
i Us ' Kil i an ; Jakobus, Johann von Köln und Hiero-
^Sse Codex, sondern für ihr Kloster, resp. die Georgs-
i . Se lbst. Es herrschte jedenfalls auf dem Johannis-
NsWv 1116 geringere Anhänglichkeit an die allverehrte Or-
-§ e lln d deren Schriften als auf dem Rupertsberg
8 8 • Sass doch noch 1512/13 der Johannisberg Codices
^ eÄ 8 ' . die Faber g eschenkt erhielt. Es wäre dann
ähnlicher Sammelcodex 1 oder eine Anzahl Einzel-
«l'e^* Mrti^ ain ^ n icht zu viel behauptet und dass ein zweiter grosser
I^Jift I^if , n existierte, dafür spricht der verlorene Wiener Codex,
• °Wt. T?. B ii. m fi,i™ Ochriftej^ selbst der Grösse (bis auf
Wiesbadener Codex glich, cf. Pitra
Soli " taulert e .Beschreibung desselben. Auch der Cheltenhamer
ein solcher „Riesencodex" sein. Damit fällt auch die An-
— 24 —
Codices, als auf dem Rupertsberg vorhanden gewesen, vor-
auszusetzen, die ini Laufe der Zeit verloren gegangen. Wollt
jemand hiergegen geltend machen, dass das nos und nos ti
in dem Briefe der Villarenser an die Rupertsberger W
bis 1180, Blatt 402' des grossen Codex, auf den Besitz des-
selben auf den Rupertsberg hindeute und meine Annaluü
zerfalle, so entgegne ich, dass der ganze Codex und dam 1
diese Stelle aus Rupertsberger Vorlagen stammen inuss un^
dieses in dein Texte verblieb. Vielleicht ist die Sache &
folgende Art erklärbar. Der kleine Codex ward auf de £
Johannisberg nach der Rupertsberger Vorlage gefertigt
malt und gebunden als erste Rupertsberger Textreeen 8
B IUIU " IU1 a " impnaudg« , , etilen
(12. Jahrhundert), später ward dessen Text an dunklen bte " ite
geändert, die Summarien anders gestellt und diese zXV j
Rupertsberger Recension mit den übrigen Schriften
Briefen Hildegards einem oder mehreren Codices einyen
diese Sammlung für den Johannisberg von Johannis be *~ er
Mönchen abgeschrieben (grosser Codex, zweite Rupertsbe^
Recension), wobei möglicherweise der gleiche Korr ^^Lyjifl
gierte, wie bei dem kleinen Codex, und seine Monogi ^
anbrachte. Der Codex in Rom wäre dann eine von ^
ersten Textrecension genommene Abschrift für ^ c ^p U j at ina,
Heidelberg oder Lorsch, und wäre von da in die *j, er geV
von dieser in die Vaticana gekommen. Der Heide ^,
Codex bildete dann eine Abschrift von dem SoiVJW* ^
grossen (Johannisberger) Codex für Salem, da fö en ^ 0 der
Rupertsberg diese Abschrift auch da fertigen Hess» ^te,
kleine und grosse Codex geschrieben worden. p U j eX ) b«"
dass die Johannisberger das Scivias (im grossen Co j c9U a-
sassen und liess dasselbe dort abschreiben. I)er ^ jb d#
einen oder anderen Fassung sind die Codices va , a 9 u-
Cues, Wien, der verlorene Wiener Codex und w a ■ ge-
dere, da es früher eine weit grössere Anzahl Exemi j^je
geben haben muss. Darauf weist mit Recht Dr. v.
es tJiit 6 ^
nähme, dass der Wiesbadener grosse Codex ei» monumeii ^ &
nehmen des Rupertsbergs für die Heiligsprechungsperio . heI1 y° ^
zusammen, denn zwei Klöster werden unmöglich eine ^ finV ei8 e „ ef
für diese Veranlassung geschrieben haben. — Mö f llC >; u p ert8 ber f fce
Wiener Codex der Rupertsberger „Riesencodex", der J* £ W° z %}e f
warb dann den Johannisberger „Riesencodex" i" ur ^ Bur" 1
finanzielle Lage des Johannisbergs vor Einführung
Reformation Gelegenheit bot.
1 a, a. 0. p. 24, Note.
- 25 -
Das Scivias war in Gembloux und Köln vorhanden,
müsste selbstverständlich bei dem Kanonisationsversuch
v °rgelegt werden.
Damit glaube ich das Alter des kleinen Codex und
Sein Entstehung gekennzeichnet zu haben und setze den-
e lben ins Endo des 12. Jahrhunderts. Ein künftiger Her-
^geber des für Kulturgeschichte wichtigen Scivias müsste
»bedingt von dem kleinen Codex ausgehen und dessen
, es arteu verwenden, aber auch als Hilfscodices den zu 1210
?%:
ei 'ten dieser, den grossen Wiesbadener und den durch
Interpunktion sich auszeichnenden Heidelberger be-
izen. Die Heidelberger Einleitung und die vollständigste
as sung der Summarien müsste ihre Verwendung finden.
(} Das Verhältnis der editio princeps 1518 und ihrer Nach-
^? c 'ke, Köln 1(328 und Migne, patrol. 197 zu den Hss. in
.Traden, Heidelberg und Koni ist ein sehr abweichendes.
8 -^aber Stapulensis war 1512 nach Deutschland ge-
(J es u nd hatte mit Unterstützung der Aebtissin Adelheid
be r ^ u pörtsbergs, des Abts Friedrich auf dem Johannis-*
le(J' der dortigen Mönche Egidius und Johann Curvello —
ere r auch als Dichter bekannt — , des Domkanonikus
v °U C \\r r< * vou Hattstein in Mainz, des Quilianus (Guillelmus)
Ij e Ahausen und des Volgatius Pratensis, die er seine
r nennt i das Scivias ediert. Er sah auf dem Ruperts-
^ c Kt Wiesbadener Codices, und erhielt, da er sich wohl
^Ite ZlUn Zwecke einer Abschrift auf dein Rupertsberg auf-
^ek. 11 %Vou te, von dem Abte Friedrich des Johannisbergs
*U g* 6 Sciv iascodices, die er in Frankreich seiner Ausgabe
i^es^ 11 ^ 6 l e gte. Dieses bemerkte er in der Widmung
W ^ a mmelbandes an die Meisterin Adelheid des Ruperts-
* v iäs ^ er Sammelband, welcher die editio princeps des
Vli u _ en thält, ist der liber trimn virorum et trium spiri-
^Vitt .^ginum. Dann folgen auf dem Titelblatte G Holz-
'?Mte. 6 -i?.^ Spalten: Hermas, Uguetinus, F. Robertus, zweite
He^ Jdildegardis in Nonnentracht, eine Kirche in der er-
pisi. -pachten, in der Linken ein Buch, Elizabeth, Mech-
' Ari 16 ^ 0rrede ist datiert: Parisiis Iiis festis Paschali-
» ^Üis Uo a resurrectione domini supercoelestis et supera-
Ptjf^i MDXII. Der Druck selbst ist beendet: Einis-
Jj^°He j* 8 ex officina Henrici Stephani chalcographi e
v%s j. . °l ae decretormn anno mil. ccccc. XTTT , sexto
hattp las " "^* e ^ em -^aber vorgelegenen Hss. waren alt
' 11 gute Lesarten, Faber behielt graphische Eigen-
d - Linde a. a. 0. p. 25—26.
- 26 —
tümlichkeiten vielfach bei und hat viel gutes, mit dem "Wie 9 "
badener Codex Uebereinstimmendes. Die Annahme, ist dah er
berechtigt, dass die von ihm benützten Hss. auf einem B u "
pertsberger Codex beruhten, aber durch vieles Abschreibet
Verschlechterung, mangelhafte Interpunktion, "Weglassen
Zusätze nach und nach so verderbt wurden, dass sich u l
als guter Kern treffliche Lesarten erhielten. Eine Kapi te J
einteilung fand Faber entweder nicht vor, oder er iulte £
drückte dieselbe im Abdrucke. Die Summarien des Abdru°
stehen gegen die Hss. in Wiesbaden, Heidelberg und B°
über den einzelnen Visionen, die Heidelberger Einlei* 1 »
fehlt. Sonst ist das ganze Scivias abgedruckt. Wo -t a ,±
im Zweifel war, schnitt er nach klassischem Latein z . uie ? eJl
und erlaubte sich eine Menge Willkürlichkeiten, die
Charakter des Scivias entstellen. Je weiter man
drucke gelangt, desto mehr häufen sich diese Willkür^ ^
keiten. Viele ausgelassene Worte, Wortverstellnug elI > T c, tel v
andere Worte, als solche die Hss. bieten, mangelhafte -y^es
punktion, verlesene Stellen verdunkeln das Latein, J'yjpß
in den Hss. gar nicht so dunkel erscheint. Auf äul1 ftU g
liat bereits Kardinal Pitra 1 hingewiesen und Lesarten e
dem Codex der Vaticana mitgeteilt. Soll das Scivias ^
Quelle für wissenschaftliche Studien werden, so bedarf
selbe eines kritischen Neuabdrucks.
Beiträge zur Geschichte des St Peterssti# eS
in Wimpfen.
Von P. W. E. Seth.
(Fortsetzung.)
Nidenauwe. ^ e<r
Decanus et capitnlum huius ecclesie ^f^l^ d«" 5
clesia Amorbach quinque mansus subnotatos, pW">ieK»
partes decime. ünde cum ius patronatns P arr0 . c ^iu tr^ r
annexiun esset bonis, simul cum ipsis bonis ad i sta ^ O cto^ e
latum est ecclesiam, quia ius patronatus secundu 0 ^ ioW&
decretalium transire debet cum universitate, <l a . g t ef s '
factum est cum consensu venerabilis patris dorn« 11
1 Analecta YHT, 503, 517.
* d. i. Bertold.
— 21 —
°°pi Herbipolensis, qui postea omnes proventus dicte par-
°chie huius ecclesie prebendis univit.
, H. dictus Kaufman I. libram hall, et I. pullum carn.
6 ttansu in epyphania.
Item . . (Lücke) dictus Luer X. sol. de dimidio mansu.
a Itam H. filius Reinboti X. sol. de dimidio mansu. Et
mbo L pullum carn. 1
hall * tem ß em ^ otus et Ludewicus de Bernbrunn L libram
et I. pullum, quorum Ludewicus dat quartam partem.
ea^ m et Nannenman fratres L libram et I. pullum
^ de mansu.
p i e . m üudolfin et Nannenmanni quondam fratris Lim-
'Ua Yu* mansus I- libram et I. pullum carnisprivalem, sed
hbra deputata est parrochie ad expediendum katedraticum.
Atem piscator de piscina XXX solidos festo Georii.
Daw i m plehanus I. libram de minuta decet per totam
"•ochiam festo Martini.
towT 1 * n ota, quod tota decima predicte civitatis tarn vini
r 0c ]T an none, sed tantum tercia pars in reliquis villis par-
16 attinentibus est ecclesie nostre "Wimpinensis.
(ju a 11 Buche superiori. Habemus vineas scilicet plus
°olit - i u gera, quarum III iugera C. dictus Bosenberc
tcl^jt^, I«ngenberge et in Nuesaz pro tercia parte vini et
ad quodlibet iuger XV bigas fimi; hec dat sine dampno.
he e v . em Wem habet vineam, de qua nobis dat I. sol. et
jj. ea post eius et uxoris mortem cedet ecclesie.
j^ e m idem I. sol. de agro inder lussen sito.
'lauw eiQ H. Brantbach similiter tertiana partem vini sine
6t he c ° ^ a ddit de fimo quartum . . . (Lücke) Eosenberc,
B^ld 3 ^ con ^ ne *' i u S era > e * es t s i fca * n l° c0 > l 1 ^
^ habemus ibidem torcular . . . (Rest fehlt). —
a §r 0 ^ elxe in. C. piscator et Eilindis eius legitima de
äUo^gT to Schabacker sito subtus der Wart Stuzen, et fuit
et m Volcnandi et Marquardi dicti Hubener, dant IL
unius predictorum dabit alter eorum
' W de Vi P ° 8t 0Ditum rebqui datur I. sol. Et nota, quod
In "Nr • m a ^ r ° e ^ am decimam recipiunt cum fructibus,
f^fcis et le T ^ ern grieshein. Junior Hagger I. malderum
0 0 quo i ^Iderum avene et anserem et n. pullos de
«Um ^ fl naam dicto "Wisselinslehen; habet autem idem feo-
°ro versus "Willenbach I. iuger et plus, quod est
diesen und den vorigen Eintrag sich beziehend.
- 28 -
consulcaneum agro Schikonis de Odehein II. iugera, <l u ^
sunt consiücanea agro sanctorurn, et in fine tangunt R? 1 * 1 "
hartes grünt. Item minus quam I. iuger tangens predig
duo iugera. Item apud Egenvache in duabus particulis
iuger. Item in floro zum Eichonloch, UM, iugera v^L
Hussengrunde, quorum ET. tangunt agrum Uittinne, it '
agrum sanctorurn, et protenduntur ad viam. Item in n°
uf Breitenhart plus quam II. iugera consulcanea agro " ne | 0
perarii. Item II. iugera prati in quatuor particulis, q u0 *
I. iuger contiguum prato Grisei, una particula tangit nra 1
Petri de Heilprunnen, et una particula prato H. k<
piscatoris, et una particula tangit pratum dominaruin
Bullenkein, et extenditur ad ripam fluminis. Item m &
habet ortulum apud Vittinam. Item aream aput dote B» ^
clesie, ad quam, si domum edificaverit, dabit I. pullum
nisprivalem et hertreth. — .. s
Item Vittinna VIEL hall, de domo et ortulo et tri ^
iugeribus agri, quorum unum situin est ame Kirchweg
duo zu Hussengrunde. Q .
Item H. Ecko IUI. hall, de uno iugere sito apud J»
lendinum. — Qßtsl ,
Item Herman Frie IH. hall, de agro dicto ^^-rryjjel-
Item dos HI. hall, de tribus iugeribus sitis ime &
tal et fuerunt quondam Gerburgis.
Item Petrus IIH. hall, de I. iugere quondam > v
sito inder Auwe. : ü get-
t Item . . (Lücke) dictus Hercebuel IX hall, de H^;
agri obern Kisselloche et quarta parte unius iug e
siti inme Werde. i. are»
Item . . . (Lücke) dictus Hagker XVHI hall. a. ^
quondam domine de Dorrenbach et dimidio iugere ag
inder Auwe bi Egenuache. •nuU u,,1
Item H. filius pastoris XVIII hall, et unum v
carnisprivalem de domo et orto. — t puU u111
Item Hermannus dictus Phungo XX. hall, et
carn. de domo et orto. e t
Item Ludewicus Nagengast HI sol. de dorn
et t hall, de I. iugere agri sito biden Hagelbou» ^
Item domina Alhus de Nagelsperc VI hall-
apud Hagelboumen; quondam ftrit Stamponis. ftß de
Item C. fihus molitoris U. hall, de ortulo ..
Kirchgazzen. cO*'
Item . . . (Lücke) dicta Fürstin H. hall, de o
tiguo ortulo Vittinne. —
- 29 -
In D i e f e n b a c h. Hartman Mesener, Hiltegunt Mulichin
' Irmingardis ditca Mecelerin V. hall, de prato quondam
Wl ggeri sito vorme Banhoke.
Item predicta Hiltegundis Mulichin V. hall, de prato
delicto prato contiguo.
^ , Item H. Widenman IIII hall, et Irmingardis II. hall,
i agro sito inder Mercenbach.
Item C. sutor I sol. de [suis bonis et Hedewigis Herde-
^ VI hall.]. 1
Item Herman Pheferer I sol. de orto sito inder Mer-
Stl toris 6m " He( ^ ewi Si s Herdegenin VI hall, de bonis Ludewici
|jem Erkenbreth V. hall, de domo. —
item Irmengardis conversa V. hall.
<W -v 1 kudewicus dictus Houemau de mansu tria mal-
81 %inis et totidem avene et VII '/s solidos. —
Se^ ^ n Bachernhein. De bonis quondam Eeinhardi X sol.,
\ tt ^° Sl | nfc divisa inter subnotatos, a quibus tarnen H. dictus
°ksi e . 6rs ^ censum eundem colligit, et presentat huic ec-
^Wtat" 1 ^ na U-> ceteros colligit de hominibus
C dictus Seibecher II. hall.
JJ n H. dictus Herre XXXHH hall.
It m ^■ rn °ldus gener Sipponis II. sol.
half 1 ^ e ^ ie it conversa de prato quondam Sleissinne
ItS ^ Ieffri dus II. hall, de orto.
IteS y° lzo niL hal1 - de • • • (Lücke). -
IteS ? leter icus cerdo VHI hall,
fr IteS t lbertu s VIII hall.
s sui fii j Ut j 0r de Gim dolfheim et Engelburgis filia
Iw? 2: Storr ° filius iudee de Gundolfheim HI hall.
4 < |§3° ? hall.
^ est ^va. hall, de prato cuiudam (!) dicti Grin. quod
% h * 0 r (Rest fehit -) -
% u it Cm a ' ( l u od idem census datur de quodain mansu,
Ot^ Grit, 0lldam Walt manni, quem nunc habet . . . (Lücke)
^Utn ' ex f l uo mansu pratum concessum est Sigiloni,
\ Ite *CÄ m solvat -
e «ndus et filius eins Volzo X hall, de domo et
Vo 'i anderer Hand. saec. 13.
- 80 —
Item iudea de Gundolfheim et privigni Walteri scüic e *
Hartmannus de Tiefenbach et C. Grin L sol. de I 1 /« iu S ere
agri hinder der hindern strazen.
In Griezhein superiori. Habemus tertiam parte* 0
duarum partium decime maioris et minute. i
C. dictus Rebezzer XVII. hall, de domo et orto et p«'
lum carnisprivalem. —
Item Herman Frie IX. hall, de domo. flt
Item Sippo et pueri sororis sui (!) IX hall, de area
orto. — .
Item . . . (Lücke) dictus Hohenstat II. sol. de curtl ", flB1
Item Hartmudus VI. hall, de domo et orto quon aa
Hartmudi abbatis.
Item de minuta decima. . .. ^ o6 t
In Dutenburc. Habemus duo feoda Oraftonis vide
et Nunsterbecherii, et uterque dat terciam P artem . ^? e th'
sine dampno, pullum carnisprivalem, et post mortem her ^
Item Swigger H. pullos carn. de domo apud fönte '
attinet feodo Craftonis. yll 1 / l!
Item quondam habuimus ibi mansum solventem
sol. pro porco, qui divisus est in tres partes. 0 et
Dominus Degenharde dat XXIH. hall, uno -an»
secundo XXH. mxM°
Item Emehardus XXX. hall, uno anno et se
XXIX. — _ ^viH- lia11 '
Item Merckelinus filius Hartmudi sutoris XXa»
Item Hiltebrandus filius dicti Grin XV. hall.
Item Rufus XV hall. wes« 01 *'
Item GerhochusHI hall, de area. Hiltinne de Ja« . g jjj
Item C. gener Rufi VI. hall, de I i"g ere
Dernbunt. VfaßO 0 ^
Item H. filius sororis Rufi VI. hall, de orto. •»
begine. — tiaj0 f r
Item Dolro habens tres particulas agri, aat
tem sine dampno. _.^- fl joP er51
Item H. Albus IX. hall, de KEL iugeribus sitis
bunt, qui quondam erant Petrisse. . °°f ä
Item idem H. Albus IL hall, de vinea, cm e qll9 rt
«essimus agrum ad plantandum, aliam vineam V
parte vini. . peJ 1 '
Anno Domini M. CO. LXXXX secundo vxg
thecostes; quarto anno sit plantata. — Hilc 011 ^-
Item Ludewicus Rufus habet pratum dictum^^ %
«t hic post mortem Adelheidis procuratricis q
- 31 —
noi iis dabit dabit (!) nobis de eodem prato X. hall., et ad
Sj&Ua beate virginis V. hall, et monasterio in Mulenbrunnen
*• sol. —
In Jagesuelt habemus curiam, ad quam pertinent agri
^Prata, de qua Hunzo nunc colonus dat nobis
wasur) et VII sol. hall, tempore messis pro precio mes-
°nim et tritum; dat et pullum carn. et post mortem melius
P«cu s pro herthret.
,^ Item . . . (Lücke) habens feodum dat singulis annis v . .
^äur) maldera siliginis, HU maldera spelte et V. maldera
e He et pullum carnisprivalem et post mortem Hertreth.
, Item eadem II. sol. de II. iugeribus sitis iuxta Crenchel-
^Unen in colle et Uli. hall, de agro under den Cidel-
cat 01 ' 611 ' cori sulcaneus est agro nostre curie et agro C. pis-
l0r « ex altera parte.
"Iis ^ a ^ )eT ue Wimpina katedra sancti Petri de bonis
°ttn SciUce t feodo habente circa XXXVI. iugera agri et
0 Vtatuor untias.
^ ®' P iscator ^ e ma gno orto fi i ta (0 " ucta horreum
hall, et I. pullum carnisprivalem.
itj. .*^ senior Aschmannin de feodo quondam Dieningi
7 Volkeri XXVHI hall.
^ e m. eadem de feodo quondam Ganshorni XXXII hall.
1 u ond eac * em I- so1 - et I- pullum carn. de horreo, quod
j aQ i vocabatur area Rufiingi.
tori s 7 m eadem 1 8oL de
agro quondam Ludewici pisca-
j^o apud Selhech.
v ete Ug m Mudo XVIII. hall, de L iugere sito ame Graben
j ^ostrum molendiniun.
%mpn al 0, dictus Schreier XXVI. hall, et duos pullos
Hfl . de orto quodam (!) Gerungi.
IC A° do Rumelhartin.
^eba? i dem so1 - ae orto incler Auwe, et quondam
.^erti p rt ° de Dutenburc VI. hall, de agro Hakezii sito.
^tiö... ^erhardus scultetus I. sol. de ortulo domui suo
w I v J st0 Georii -
c ar J tos pitale de curia sua ibidem JH. 1 /» soL et I. pul-
**Uu^ y^. de UOI uo Dieningi, quam in agrmn transfor-
H Itfljv, Ttf^ hall.
if 1 sito l JJ arc °lfus frater Dieningi VI. hall, de Vjz iugere
v-^Ute oh Sande 06 me i cue l er et so ^- de I- iugere sito
\_^^°ern uar, quem emit a fratre suo Dieningo. —
I ^uf t>
es 8lÄe n 8päter ° Haud -
— 32 —
Item [Folker filius hospitis] 1 II. sol et I. pullum &
orto quondam Jagesmanni.
Item Dietericus X. maldera siliginis de curia sua, cxü^ s
curie decima etiam nostra est; quolibet anno concedeu cla '
prout ubertas frngum se habet. —
Item dominus H. de Sunneshein et Hubessarius ßjjL
sororis sue dant pro tempore vite sue de molendino XX^
sol. et post obitum amborum integi'aliter cedit ecclesie.
Census qni dandi sunt in festo sancti Martini-
In Hagenbuch habemus feodum, quod possident P u y*
Ludewici et dant nobis annuatim VI maldera siligi nlS > 1
maldera spelte, V. maldera avene et I. pullum carn. et P
mortem Hertreth. — , j.
Item Hiltegundis, Petersa et Truhmarus V. sol. et •
pullum carn. de feodo, quorum Hiltegundis dat . . . (I jüc
Item Petersa . . . (Rest fehlt). —
Item Truhmarus . . . (desgleichen). —
Item Knello . . . (desgleichen). —
Item C. Albus . . . (desgleichen). — . i elJ j,
Item Eppinne IV v r i sol. et I. pullum carnispnv»'
quod Winter expedit. ., Q jo
Item Winterin VI. hall, de agro supra Cocum & l
via, quo (!) itur Kochendorf. — _ j_ et
Item feodum quondam Hosserii, quod solvit VI. ' t0
HU. hall.; divisum est inter istos. Sifridus de quinta V gj.
eiusdem feodi XV. hall. Snellhartin tantum. Domi» 1 e -
boto dictus Clavis XXLH. hall, cui tarnen subveniunj ^
mannin in VI hall, de H 1 /* iugeribus, quorum 1 I 2 ^ 0 f c e,
situm est in Meteluelt et dimidium iuger norme ober n ^
et dimidium iuger ufme sande. Cunegunt conversa
de domo et Snelhart duoä hallenses de orto. ., jjacß'
Adelrat miles XXILT. hall., sed huic subvenro ^ r
mannin in VI. hall, quos dat de dimidio iugere Sit ^ j^ll.
den zunen vnde stozet an die gazen, et Sifridus i»
de uno iugere sito ame hof agger. — -rrjj li^J'
Item feodus quondam Rotinne VI sol- et \. %S^t
quem censum colligere debet Adelrat miles, et j iu gei
hall., Racemannin V. hall, de IT/s iugeribus, q« 0 ^ 0$$!
situm est hinder den Zunen, et unum, quod dtc ll S j D »» *
morgen, et dimidium uf der halden. Domina e»»
sol. de VI. iugeribus, quorum unum situm est lö^^en . {
duo iugera zume Geren, I iuger zuhet ufe die flo»
II. iugera protenduntur ab ecclesia ultra viam, .^ üSl <P
Huchelhein. Pueri Ludewici I. sol de III. i u S
— 33 -
Um Jj s -£ a sim i i n d er Liten et II. uorme holce. Truhmar
^ s cator de "Wimpina III hall, de uno iugere sito ufine sande,
et r lc ^ ur der anewender. Berenger VI. hall, de domo sua
v iugere sito gen ."Willenbach ime gründe. Dominus
avig III hall, de I. iugere, quod situm est ander fluer-
j^wden versus Cochendorf. Sifridus Uli. hall, de dimidio
§ er e sito vorme Steinlinge. —
& . ^em Wernher Moheler de domo, orto et IIII. mgeribus
^ VIII. sol. et I. pullum eara., et post mortem Hertreth.
] . Wem de orto domini de Isenshein, quem emit a Cube-
l0 > XX. hall, pro remedio . . . (Rest fehlt). —
q u Jtera^ C. dictus Lose de Cohendorf (!) II. sol. de agro,
W 1 ■n' 1 ^ a domina de ^uenstein, et sunt II iugera sita
e Wacreine ame Hachenbucher wege. —
dojjQ m ^- dictus Kubeier I. pullum carnisprivalem de
'Woin* 1 -^ ran P acü C. miles dictus Capelan X. sol. de curia
■? aQl . . . (Lücke) Ramungi militis. —
Ii, 11 Glefhart Sulcebach. Herbordus de rnansu xl. hall.
^ ere s et II. pullos, et petatur Herthreth, si dare debe-
^ e d) -,^- alj emus etiam ibi DZ. iugera vinearum, que idem
orclus colit a decano, cuius prebende deputata sunt.
i% are^ e ^ en bunt. Hertwicns dictus Hamppe XX. hall.
V erjl ln Sulma. Molendinum inferius XTTTVä sol. Item 0.
^° c ^ech S6 ^ n SUn S °*' C ^ e dhnidio m S ere vinearum in
j^ 6111 • . . (Lücke) Dil sol. de vinea.
^ a,T^ ^udewicus dictus Hase I. sol. de vinea et parti-
Mhoj^ 11 in Hungerberge, et erat quondam dicti Has-
Co ^ Richardis dicta Landoltin HP/a sol. de agro curia
>. Ite gU0 "
^teK^ 111 P' dictus de Lindech H. sol. de vinea dicta zum
j t r ancle. —
r . Ite" 1 ^kertus Bilgerin V. sol. de domo et orto. —
V* ^icif 1 ^ izo in der Steppach HH hall, de agro sito in loco,
s . Ii!f Ür .-^gental oben ander Cursenen.
de e er . 1Us Isenshein. . . . (Lücke) filius Berwartinne IX.
Ider^T^' < l Uem (•') colit a Willehelmo filio Hartmudi.
k Idem 4^^- so ^ de agris in clivo veteris montis.
^Pach Hl- hall, de agris ibidem sitis supra vineas in
a gro v,' "r.- (Lücke) relicta Volmari leprosi XVH. hall,
^tato agro contiguo. —
3
— 34 -
Item Gieselbertus XX. hall, de prato empto a don» 00
de Herbortsheim.
Item dictus Caffeluzzel XX. hall, de eodem prato.
Item Wicmarus XXII. hall, de curti et agro sito
rivulnm, sed hunc agrum quidam suus autecessor ad ^
clesiam in inferiori Isensheia dedit, undo repotendus est.
In Superius Isenshein. Habemus duas curias, <l uar ^
unam colit gener Brunwardi, et dat medietatem " u s tlIfl
omnium sine omni dampno, et si contingat nos flüöfiVß
illuc mittere, qui tempore messis fructus ibidem c0 \^
predietus colonus eidem in expensis providebit, et nierc ^
predicto famulo de suo frumento vel pecunia non de P'
nostra die noctuque dabit. Semen vero, quod agris pi" e ^
curie sufficiat, de annona communi recipiet. Item . secU1 g a u-
curiam, que est ab omni servicio libera, colit C. dictus ^
wams; dat nobis similiter medietatem, et cum domi 11 ^
Horenburc haberet quondam ius advocatie curie eiuscl e tr0
remedium uxoris sue nomine Berla, que in nostro c 1 ^ e c
sepulta iacet, quod ius advocatie in nostram transta ^
clesiain. Unde idem colonus ratione eiusdem advocaw» gt
nobis festo Georii, festo nativitatis beate Marie vrrg oC [
in festo sancti Stephani XHH. sol. et HL halL, i ta 1
quolibet termino det V. sol. minus III hall. — ^ \.
Item H. dictus Vogel III sol., II pullos in J» 68 ^ <■?
pullum carn. et Hertreth post mortem de domo et o
Item H. dictus Sneller III. sol. de agris quondam
tonis sitis in veteri monte. 11 et ^
Item Hartmudus frater predicti H. XVIH b«^
pullum carn. de domo et orto, et petatur Hertreth- trft ct"
Item VI. hall, de prato in Hochwisen quondam
de bonis nostris in Bellingen. . ii e jibe rC '
Item "Wicmarus L pullum cam. de agro in ooa^
Item Wolfran faber I. pullum carn. in messe
et orto. — j ptJ'
Item dictus Besehe IH. sol. de domo et orto^e
lum cam. et post mortem V. sol. pro hertreth. orto . . .
Item Ebelinus campanator V. sol. de domo et pfi
Item relicta Longi Wernheri XVIII hall, et^ •
cam., de qua domo et orto liic datur hertreth.
Item Diethelmum quere in Bellingen. ^ ^
Item H. scultetus dictus Sneller omni anno i ■
siliginis de agro in Sleifwege. ilig^
Item dictus Lower omni anno I quartale 8
dimidio iugere in Sleifwege. —
— 35 —
et I. pullum
carn. ambo.
, Bellingen. "Wernber Bellinger I malder. avene, XIIII
et II. pullos autuinpnales de mansu.
Item Borro I mald. avene et XXIII ball, de mansu.
Idem VI ball, de agro quondam Liepberi.
Idem I. sol. de duobus iugeribus, que quondam erant
^erarii de Gartacb.
I\, Item Liepber Uli. sol. et II. ball, de di-
mansu.
„.Item Casto IUI. sol et II. ball, de di-
mansu.
Item I. pullum autumpnalem de Haida am bougerwege
emit a Witemaro.
r -, item Mehtildis dicta Eacemannin I sol. de duobus iuge-
^ 8 quoruin unum iugor situm est in clivo ob Viellebrunn
et j? m ^ a Heinrico de Frankenbacb, et est vinea, reliquum
ob, o -kl^'kelino filio Castonis, et situm est in der Milmen
^artaher Rodern.
•% t m P re dictus Casto I. sol. de dimidio iugere sito ver-
J-sensbein.
f ibu Guta annua tini I- mald. siliginis de duobus iuge-
Iuü v^ 8 ame Wester -wege et IUI ball, quos cultor agro-
^ Kletus Sulmener dat.
Mlu ^ em Sulmener VIII uncias et HH. ball, et I.
i 11 carn. de bonis domini Dietberi de Turri.
tle t eni Wernber Huebener VHV2 sol. et I. pullum carn.
«ian Su>
<le 0^ e Wernber dat I. sol. de agro Hilteburgis converse
W ^eabeim sito. Item H. pellifex dictus Valwe dat I.
^en e iugeribus, que emit de bonis Wernberi dicti
* ^ügg 111 ^ ^ a ^" a S r0 i Q Gartacberauwe empto
löL ^ tei11 Merkelinus Caste de bonis supradictis dabit V.
^ v ei-R U °- s Surcbardus decanus emit et constituit dari in an-
f ari o matris sue.
H ri em T reli cta Walteri Clumer H. mald. avene et xlv
H Ulll 6m G - Mulenbecber VHI uncias et IHL ball, et I.
Ite Carn ' bonis domini de Magenbeim. —
Nl». 111 -Dnibmarus respondebit pro XXV. sol. et I. pullo
H. ^ "Worum i pse Drubmarus dat L. ball., Eberwinus IX.
V v Jl a11 -' Ebelinus IX sol. et HI. ball., Wernber bue-
4 Ite?? 1 ^all.
^ e t orf em ^ rumiiarils ^ so *' et P u ^ um carn - ^ e
i 3*
— 36 —
Item Cvnradus tlictus Swap de Bellingen de I 1 / 8 * u & e \;
sitis in Swicenfurte uno anno V. quartalia siliginis, sequ© 11
V. quartalia avene, tercio nichil. —
Item C. Boemus de agro versus Frangenbach emp t0
Wernhero Hubener VI. hall. , r
Item. Spicerin VII hall de agro sito uor Gartacß«
Boderen. — , g
Item Mehtildis antiqua Stokerin VI. hall, de L i«g er
anme Steinsuelde. •
Item Willeburgis relicta C. Stokerii VI. hall, de hij»
gere ame "Westerveide et III. hall, de dimidio iugere
ultra molendinum et II. pullos in messe de dimidio lU ? D1
sito in colle versus Isenshein, et IUI. sol. de agro q u0 ii.u e .
Bumoldi sito inter Gardach Roderen et IX. hall, cum
burgi relicta H. Stokerii de F/2 iugere sito inde
que quondam Gerbotonis erant. — ^ ^allf
Item Wolframus faber de superiori Isenshein XJ-U--
quorum VII dat de duobus particulis agri sitis inter ^
hein et Bellingen et VI de Haida apud vineas versus
lingen. , c0 o-
Item Dieteln VI. hall, de Haida predicte HaWe
tigua. — illge re
Item H. Liuzo de Necgergardach VI. hall, de *•
ame "VVesterwege empto ex mansu Hubenarii. — faset 0
Item Ludowicus Erlebecher HL hall, de dimi<ho
obem Geuelle in Gartacher auwe. — ju^ 6
Item . . . (Lücke) dicta Semperin VI. hall, de jj eJI ^iö-
ufern Steinsuelde, quem colit de dominabus de ^^0*
Item Hedewigis relicta "Wicmari sutori m
Uli. hall, de I. iugere empto a filia Castonis sito
Clingen, et est consulcaneus agri Liepheri. _ .,j 0 j«-
Item ecclesia in Nekergartach IH hall, de 1
gere sito in Gartacher auwe. ^iUö 1
Item H. dictus Knülle habet IH. iugera, W 0 *^ Hü te '
situm est in Erlech, alter inde Milmen et un« 10
brandes boume. — pob jä
In Neckergartach habemus curiam, ^^ol. ^
datur tercia pars fructuum sine dampno et U^ 1 cUj0 if
sancti Stephani portario pro wisunge, prandetq"^ fr«S tt
portario. [Hec curia nunc solvit XV maldera trw
sine dampno et hertreht.] 1 • • V mald- s P e
Item de feodo Hosserii V. mald. siliginis, v-
1 Andere Hand saec. 13 Zusatz.
— 37 —
^ mald. avene et L mald. pise et I. libram hall, in nati-
lt *te domini.
Item. Vlrieus gener camerarii, Ernastus et H. filius
wteti annuatim II. mald. siliginis, que si usque assiunp-
^\^k Ta ^ eate virginis Marie non dant, VII iugera agri, de
•j^pus eundem censum solvunt, ad nos libere devolventur.
//' lc pacto interfuit Wicnandus, H., Luzo, Anshelmus, . .
ab i ^ ^^ c ^ us Creuwelsheimor, H. Schrot, Berenger et plures
Neckergartack tarn iudices quam alii. —
8e relicta Rapotonis Vji mald. siliginis uno anno et
luenti H/ 2 aV ene de . . . (Lücke). —
I m m Eberwinin I. mald. siliginis uno anno et sequenti
^ald. avene de I. iugere.
W m Crauwelsheimor Elyzabet dicta Nuzcolbin et Er-
as >» XV. hall, de agro.
item Ernastus XXX. hall, de agro sito . . . (Lücke),
item. Echehardus III. sol. de III. iugeribus bime dinc-
elboume.
itw r -! em Sigelin faber de Grossengartach V. sol. de tribus
T ', Us agrorum ob Gartach wingarten. —
\ tem Wolfram Schado de Wimpina III. sol. et I. pul-
j ai 'n. de duabus domibus et ortis adiacentibus. —
lln^j m l^idam dictus H. Schaffeluzel I. anserem de agro
U J a oi Botelini.
de |j ? na Gernoldus et Hartmudus filii "Wernheri institoris
'Vdia • mnneü ^ a ^' de a ^ ro 1 uon< ^ am soror i s Wern-
sito versus Beggingen anme Frankenbecher wege. —
J^ntib GXIX ^ ms sculteti de domo et orto et agris atti-
^berß 118 • s °l- festo sancti Stephani, et hec curia debet
• e tus p^ 108 mukös, sicut relique curie et prata, sed iudeus
'"ius Y- n sse ^' 1 u i tunc advocatas a dominis de "Winsperc
N 6R r Ue f uerat, agros de ipsa curia et prata distraxit,
%r act . °P°rtunitas huic ecclesie advenerit, puto, quod talis
Jt 10 ^evocari possit, cum omnia nobis censualia forent.
j, 111 inferius molendinum IUI. uncias.
fu^ an ^kenbach. . . . (Lücke) dictus Bau wams dat sin-
^W? 18 ^i^idiurn maldrum siliginis de mansu empto a
. de Massenbach.
sit^ 8 ^ n Sen. Gotesritrus (!) de domo et orto xxvii.
>t> Us et VerSUS ca P e ^ am sancti Nicolai, cui Capelle eadem
Ceti ° rtus nunc tra< ü ta sunt ) un( ^ e a procuratoribus
K* C re 1 uireildus -
^ u mnior Apestat XVHI. hall, de orto Wallin-
— 38 —
Item . . . (Lücke) gener Loterinne xlv. hall, de
iugeribus agri et dimidio iugere vinearum sitis in ,\ 0
pach, et sunt liberi, et ego Burkardus presens eram, tffl&
dominus Berengems de Clingenberc convictus fuit de U .
täte bonorum eorundem, et iidem agri quondam iu er
domini . . . (Lücke) sacerdotis dicti Clingelor veri p** 9
in Hetenspach, qui ipsos agros huic tradidit ecclesie. .j
Item Hedewigis conversa, soror Wollrami Gemm g
L sol. de II. iugeribus, de quo solido idem Woltraui llS ^. ct0
IIII. hall, hao ratione, quia ipsia constituit eum in P re
sibi successorem. Yl 1 / 3
Item idem Wolframus "VT 1 /« maldera siliginis et^
maldera avene singulis annis et Hertroth de mansu. ~~ 0 p
Item idem Wolframus de agro sito in Cmcegruu* l^j
dam Striphelarii uno anno VI. quartalia siliginis et seq^. ^
anno totidem avene, tercio anno vacat, et singulis an
hall. —
Item idem II. sol. de agris . . . (Lücke). — •lpinA 11
Item relicta Lutenbecherii et Bernhardus de He * ^ de
VII. maldera siliginis et VII. maldera avene _et > bert oJD
mansu. Et notandum, quod ipsa Lutenbecherin nni e c-
cum dominis ecclesie, ut post obitum XII. sol. j 30 ^ ^ ea te
clesie pro hertreth, quod et de eins marito W» 1 l-^ xlä ob'
memorie acceptatum fuit, hec etiam ab eius here^
servanda sunt, et de hoc habent litteras ecclesie. ~" &
Item H. sartor filius Hiltegundis I. sol. de b
Hetenspach sitis. ^ f«nsP aC
Item Wernher Sahso II. hall, de agro in Heteu r^ t0
Item Methildis dicta Uatermannin V. hall;
quondam Isendrudis sito. v iug er ^ ltf '
Item predicta Lutenbecherin X. hall, de V.
que dicuntur Gutoluesagger. , « de ^
Item C. dictus Rote de Heilprunn VIII- liai f ^
bus iugeribus sitis in Druchal. T i a u, de ,
Item C. dictus Leuwer in Swigeren vi. ^»J
iugeribus quoruni III. dicuntur zu dem Hielten t> viu e '^
apud Sunnenbrunnen et unum apud Eltewit P rt £ ück e).
Item C. filius Walteri naute xl. hall, de . • d „ 0 » t
Item idem IIII. sol. de IHI. iugeribus, qaoTu v b^ e ^ 0
sunt ame Ritewege et unum ame Hetenspecn Q pid 1
unum inder Hart, et hec quatuor iugera ip s .j,
redibunt ad ecclesiam. . . de fi-
ltern C. et H. filii quodam Alberti . Pl st ^ te r $f fr
prunn X. sol. de IHI. iugeribus agri, qm qi**»
sonun obitum redibunt ad ecclesiam. Et n >
— 39 —
§ ri scitu capituli extracti fuerant de mansibus predictis
e ÖOtl am solventibus, et cum detecti fuerant et emptores
^^äi in iudicio conventi, taliter Iis est decisa, ut agri pre-
1 Post eorum obituin redirent ad ecclesiam. —
Item Bryn VI. hall, de dimidio iugere sito ime Tiefen-
f e et similiter post eius mortem et mariti eius redibit ad
ecel esiam. —
, JU ^tem dominus Eudolfus et fratres sui II. sol. de prato
c , Uo nt | ai a Gerelteronis sito ame Luzse et Hü. hall, de area
^darn Hiltebrandi pastoris sito ufern Hade. —
^ a öi Tb™ 1 - ^ om ^ nns G advocatus xxvii. hall, de domo quon-
jjj^ ~ at iugerin, quam domum coniunxit Castro, quia area
^omug partem castri tenet.
Xlj - m predicta Butingerin de Heilprunn IUI uncias de
t erc ' lu geribus agrorum, que dominus Bertoldus de Fursten-
P r ocurator sancti Antoni (!) ad curiam suam colit. —
^ilprunn. H. dictus Zeisolf de domo VI. hall. —
^hü ■ 118 Ga rtach. . . . (Lücke) dicta Beierin vidua civis
^oljf lneilsis in fest0 sancti Michahelis III libras hall, de
a jv 18 lll geribus vineamm sitis inme anhange, quam emit
^tmaro.
liall. t i eßl . c °l°nus noster Sigewinus et Ita eius legitiraa VI.
It° V * nea s i ta i n via, qua itur Laufen.
Hig e e ^ fi ni Sigewini dicti Meister I. sol. de vinea Fra-
"j t 8lta in Tragebodes gründe.
It 6ßl "^ lu ^ ew i c "s dictus Leppo I. sol de orto Hertelini.
'WotUj^ 111 dc boms • • • (Lücke) dicte Gelingin kl. hall.,
Hscrjv,."- ' • (Lücke) dictus Nue dat xx. hall, pro bonis suis
Me r £ tls e t Kudolfi. Ipse Nuo habet I iuger pratri (!)
a bet jt W ? et L iuger agri in Kirchuser wege. Eudolfus
^ u Me T U * gera vineamm mitter Ergerden in Tragebotes
^j' • J "ger prati inder auwe et aream ufder Clingen.
der Ha^ dictus Gundelach dat VI. sol. de agri sitis
^ a i"de, e( . r , ^ e I 1 /« iugere vineamm dictis Schitelins -\vin-
6t K ^ e domo et orto, quam inhabitat dat etiam Hert-
c^&atia n °tandum est, quod hec ecclecia a cenobio in
to\ 6 .I Je rtot t0 '^ unnenmnnster ® sextam P arte m de-
«t C lü Sit vülani et eius terminos et curiam retro par-
8ti ( , arn ' .V 16 fronehoph appellatur, que libera ab omni
K ^ er tin e X ac ^ one iudieatur, ad quam curiam XVIH. man-
in F tlU0rum LX. site sunt in villa Grossengartach
raa kenbach et reliqiü octo in Sweigern, quorum
I°ssessores ad ipsam curiam predictam, de frone-
— 40 -
hoph appellatur, festo sancti Andree venient, ita quo d q
übet mansionarius suum censum in mansu dextera J
et in sinistra manu I. pulluin, famulus suus modium aV .
et pondus feni, quod trinodo fune capi potest, et hu w ,
sionarii sub expensis ecclesie in predicta curia prau del o
una cum advocato de Luneburc .... (Rasur von I* egse
qui defensor libertatis dictorum mansuum et curie fidus ^
debet. Post prandium colonus curie, qui et scultetus .
torum bonorum est, una cum officiali ecclesie iura öt c .
suetudines et si quid de eisdem bonis illicite distractuin .
alienatum sit, fideliter requirunt, omnes autem mansio* ^
fidelitatem ecclesie iurabunt et observare iura et cor
dines dictorum mansuum; et est census de quolibet . iua ceß -
ut quidam dicunt, X. sol. et IUI. ball. Sed quia
sus iam fere ita distractus est, ut inveniri, sicut sop ^
expressum est, non possit ea, que a meis predecessou ^ 0
scripto accepi et que per inquisitionem inveni, in u0
declarabo. — ^ ßi-
Dominus Gerbardus Pavo et dominus Albertus .^jj
langen milites VIII. solidos minus VII. ball, et d" 1
mald. avene de mansu. L^pv
Item dominus abbas de Ottinbein de tribus 1»
XXni. sol. et HL ball, et XIIII. quartalia ave ^yU. s" 1 "
Item Beinbotinna de duobus mansibus X-*-
minus IUI. ball, et I. mald. avene. . l
Item C. Hofesteter VIII. sol. minus III. hall-
dium mald. avene de mansu. i piaV^
Item Hartmudus scultetus X. sol. et IUI. ball- Q
et dimidium mald. avene. . i fl qua 1 ''' 9
Item .... (Lücke) dictus Kenner XXXI. hall, ae
parte mansus et I. quartale avene. . ^a,)
Item Herbordus XXXI. ball, de quarta pa" 6
et L quartale avene. — . ig di<#£
Item heredes Ludewici sculteti et SigeWi nu ta li»
Meister V. sol. et II. ball de dimidio mansu et U» *i , ,
avene. — TT inger^.
Item Bertoldus de Sluhtern X. ball, de IV*
agri sitis obe friteln mulen; qui agri de . maUS ^ uan i q« a
fuerunt indebite, quia iuris est, ut non minus q
pars vendatur unius mansus. ' ^ e og riä j ö ,
Item dominus abbas de Otenbein V. sol ce \W
Hupphelburc et domo lapidea curie in ° rart J eßl oeJ>jJ£
quod eidem domui subest; et nota, quod . eun Qte qU alD tfl is
eiusdem domus area et agri predicti donrim, .„ a do
bas eandem curiam fundaret, solvebant, et i
— 41 —
^ecialiter preter reliquain partem curie huic ecclesie est
pensualis, nam curia antea alibi situata erat, sed nunc ad
^um locum transposita. —
Item X. sol. et IIII. hall, et diinidium rnald. avene de
^ a nsu in Frankenbach, et licet idein mansus distractus sit,
Ritten Hungerus est collector eiusdem census. Nota, quod
^dellindis dicta Stehelerin habet domurn, horreum et ortum,
*l Ue omnia huic attinent mansui, et hec dat: I. pullum
S^Q- et Hertreth, et si pecua melius non valet plus quam
, ■ L H. sol., dabit ad minus IUI. sol. Item Adelheit Bertelerin
a oens partem eiusdem curtis et IIII. iugera agri et parti-
pam prati dat XVI. hall, et I. pullum carn. Item Ebe-
rls dictus Hagene de uno iugere, cuius medietas sita est
me Hofagger et altera medietas . . . (Lücke) dat VI. hall.
Item Junta et Adelheit X. hall, de II. iugeribus sitis
' ' • (Lücke).
s j Item Giesela dicta Heidenin VII. hall, de LT. iugeribus
18 • • . (Lücke). —
si ,. Item H. filius eius dictus Furer de tribus iugeribus
Sltls ••• (Lücke). -
in» . Bertoldus faber in Heilprunn HII. hall, de I.
«Cef** S * to • • • • (Lücke) quod post obitum amborum cedet
atirv,*^? 1 H. dictus Duer . . . (Lücke) de IL iugeribus site
Ußle Hamerstade. -
% 0 m C. dictus Beier .... (Lücke) de VIP/2 iugeribus,
a^ 1 ^ 111 unum situm est ame Gartacherwege et H. iugera
g era u Pphelburer wege, vnde ist ein auewender, et III iu-
ga,,,^^ 16 Holzwege et I'/a iuger inme Biete versus Necker-
^of n ^ teö1 m ater eius . . . (Lücke) de I. iugere sito ufme
a |S e r • . . (-Lücke).
lte ßi Hilla dicta Schülerin XVHI. hall, de III. iugeri-
i-e^ e flUor um II. sita sunt anme Tubental et I. zume Hohen-
iu 8ei t6Dl E ngela dicta Effin de Heilprunn VHI. hall, de I.
I tp 8lt0 - --(Lücke). -
g* 01 C. dictus Bintdenesel .... (Lücke). —
* Qc W.rr. e ^ eren- Nota, 1 U0< I de ti-ibus curiis sitis circa par-
fi^> s i , ^ as domini de "Winsperc habent, dantur n. Ubre
^ori . c l uam pecuniam ipsi domini in molendino, quod
isT < ^ c * tur i dari constituerunt, sed cum hoc de con-
^Utu : 1Us e cclesie factum non constet, si predictum molen-
t6c Ur SlI censum non dabit, ecclesia ad curias pretactas
^ nabebit.
- 42 —
Item dominus Reinboto de Nipperc VII 1/a sol. de Bj^Sjj
sive curia sua. ' |
Item nota, quod ceteri mansus adeo sunt distracti, q u0
per singulos agros census vix haberi possit.
Walter sartor IUI. hall, de III. iugeribus bi massen-
becher wege. —
Item Knollo gener C. Schellen VIII. hall, de II 1 /» 1U '
geribus sitis in Huserberge. . '
Item Rudeger inme Iloue III. hall, de uno iugere I
Huserberge. —
Item H. Stercebach VI. hall, de . . . (Lücke) iugere w
Crucenclingen. — fl
Item C. Okelin HL hall, de I. iugere ce Langeul" s£ > •
Item Rudolf Eppo EL hall, de L iugere in Crucen
Clingen. — . * 0
Item Emehait IUI. hall, de I 1 /« iugere ufe dem « eI
wege. — , „,
Item C. dictus Louwer IUI. hall, de prato w
Bruche. —
Idem III. hall, de P/a iugere in Langenlusse. j 0 _
Idem II. hall, de I. iugere et particula in Giersgrtw
Idem II. hall, de IUI. iugeribus in Crucenclingen.
Idem VI. hall, de P/a iugere in Gozental et U-
de L iugere in Gossental. iijj 0.
Idem L sol. de III. iugeribus in Rosenberc l" e
hall, de agro iuxta pratum Cunonis. — .r nS in
Item Ludewicus Cloterer in. hall, de III. iug erlD
Wiiiterberge dicto Langenaggor. . Qef
Item iunior Eppo VI. hall, de in. iugeribus w
techerclingen. - tr0 er
Idem VII. hall, de III. iugeribus, quorum U-
clesiam et unum zu Essebrunnen. — , tam elJ
Item de domo Ludewici frabri (!) II. hall.; eaciem
domus plus solvit, sicut inferius invenietur. . or iL
Item Sifridus filius Manegoltin, Hedewigis eiua
hall, de dimidio iugere prati quondain Nibelungi- ^[1.
Item dictus Libman et Liutgardis uxor exua
de II. iugeribus in Giersgrunde. —
Item soror Junta II. sol. de agris suis. iugei'i buS
Item soror eius Hedewigis VI. hall, de iL.
vnder Friteln mulen. — •, La»
Item H. de Cimeren Uli. hall, de I 1 /* i«S ere
lusse. —
Item XIII. hall, de orto ander Tanzestat.
Item Hosser VI. hall, de orto bider Tanzstau •
- 43
1* Item Ulricus clictus Vze VI. hall, de prato apnd molam
^torronis. —
Item I. hall, de dimidio iugere bi mein mulen.
~ Item iunior Beinbot IIII. hall, de I. iugere in clivo obe
öt °rren mulen. —
i Item domina de Berwangen II. sol. Unde det hic vi-
ebis. Agri domine de Berwangen, de quibus dantur II. sol.
alther habet I. iuger prati et Uli. iugera et plus agri
S ec *icto prato contigua in loco, qui Winterberc dioitur sita,
J? quibus dat VIIL hall. Item Engela VIIL iugera ime
Ite . rte - It em liinder Luzemannes smiten IIII. iugera.
fc?U in ilassenbecher wege I*/« iuger. Item obe Storren
It ^' "igera. Item in semita versus Flurseiden I. iuger.
g(. ^ vorm Bauholz ame eidewinewe I }]g iuger. Item versus
j u ln I- iuger eontiguum prato Hosserii. Item dimidium
iu» ^ ra ^ ame K ene l iuxta pratum C. cerdonis. Item I.
iup P ra, ti eontiguum molendino Storronis. Item dimidium
de v- prati vel P lus ce We beharte et hic dat XVI. hall,
iiig talL dat Sifrit Sicelmannes sun II. hall, de Vfc
o er ö ame erlewinswege. —
SwJ tem Burkardus dictus Buggo I. hall, de I. iugere in
Lerbach. -
Idem V. hall, de II. iugeribus in Gossental.
tera H. Vngerer II. hall, de I. iugere bimo Esselbrunnen,
iljjvj eiT1 Ludewicus faber XI. hall, de domo, de qua minor
It Ut SUpra scri P tum est > dat n - hal1 -
tri a . em Ludewicus XUH. hall, de VI, iugeribus, quorum
, a sunt ob den wisen, et tria ce Heidagger. —
UiU] eil ein üudeger Kanzat III. hall, de I. iugere bi friteln
<ücti s , ] C - filiu * Burkardi HI. hall, von zvien lendelin
e« "Wunderlichen lender ame Hegenicher wege.
^ aftl Ott 1 s . er ^ or Burckardus II. hall, de II. iugeribus quon-
t0Q is ame Massenbecher wege. —
^od ^1. hall, de dimidio iugere sito ex ista parte prati,
^det^ 111 ^\ fla ^- dimidio iugere sito ex altera parte
de l 1 ? s °l- de prato in Bluesperc, quod quondam fuit
Jokers.
Id e ^ 3^- hall, de agro Jouchonis ce gertecherclingen.
c j Id 6Ql ball. de agro in dem birhteln.
fuit n all. de prato in Bluesperc, quod quon-
^behni dicti Storren.
— 44 —
Item Siverit Linko III. Lall, de I. iugere et plus i»
Gossental. —
Item Reinboto dictus under der Louben Uli. baü- &
tribus iugeribus et plus in Gossental et L sol. de curty
quam inbabitat. — _
Item Dietelman I. sol. de tribus iugeribus dictis Cn £ "
hagger. —
Item relicta Epponis de Nuenburc II. sol. de VI. i u S e
ribus sitis zu Giersgrunde. ,
Item Ebelinus Fritel I. hall, de agro in Kalzhartgrun^-
Idem I. hall, de dimidio iugei-e in Bremental.
Item Brustinger II. hall, de agro Jouchouis.
Idem I. hall, de agro in Gazhartesgrunde. i ß
Item C. Hubesman I. hall, de dimidio iugere bi Met»»
mulen. — uS
Item relicta H. de Kirchusen VI. hall, de III. iug erlD
in Lerchenberge. T - u .
Item .... (Lücke) dictus Goler VIII. hall, de IU-^.
geribus sitis retro ecclesiam, qui quondam fuerunt -K
botonis dicti unter der Louben, et sunt consulcanei e
domini Reinbotonis iunioris. , . ze
Item niger Eppo VI. hall, de II. iugeribus sltl c S e j e t
Eselsbruner, et hic ager ipso et uxore sua mortu»
ecclesie. — jp
Nota, quod Bertolt Cleuberer dedit ecclesie vineaß 1
Wrgental, quam habet Rudeger Kanzat. j fle a
Northeim Metza dicta Zucelinnin VIII. hall, de v ^
dicta zu der rueten et est sita retro vineam donim a ^ v
Cimeren, que dicitur der Bretheimer, et hec vinea l^^jito
tum dicte Methildis cedit ecclesie libere et absolute ^ ^ qC
seu aliis heredibus nichil iuris habentibus in eadem, »^111
ex donatione inter vivos facta ab ipsa et eius <1 ^tfb
marito Hartmudo, cuius dies anniversaria in eccle
vigilia Georgii celebratur. g it8i
Item C. dictus Spor L sol. de vinea zu der rue e ^ ^
que quondam . . . (Lücke) dicti Zuelin civis 10 n or ei ü3
et similiter post eius obitum cedet ecclesie, ^^i-u^t. ***
vixerit, que pullum consensum huic legationi adm ^
Item habemus ibidem VIII. iugera vinearum. .^ju
Laufen. Heredes Hartmudi quondam ^t^gs» *y,
de omnibus bonis eius V. sol., quorum dat Vvor . re Ji-
riga XXX. hall, et H. de Bunnenkein filius
quos XXX. hall.
Erlewinus an der steige VI. hall, de domo.
— 45 —
Item Dierao dictus Lonherre IL hall, de torculari.
Item Sigelo VI. hall.
Item Livzo de curti ante superiorem portam I. sol.
, Bunnenkein. Crafto dictus in torculari II. sol. de
Uobns iugeribus vinearum sitis ame Vnderberge, quam vi-
ea H tolit de relicta quondam Johannis de Binderbach
civis in Gamundia, et hanc modo Sifridus dictus
^"enkein duxit in uxorem civis Esselingenser. —
., Item Albertus Molitor II. sol. de duobus iugeribns prio-
in n con tig Q i s ) 1 ue c °ht de Bertoldo dicto Cloberzagel civi
Garmindia. —
Husen apud Meinboteshein. C. dictus Ludener VI.
^as vini de vinea dicta der Vogelsanc.
v - . Item C. dictus Knoro et H. dictus Glemeser L urnam
He ^ e Vmea s i fca inder Hart, et ex uno latere tangit vi-
Qö Goteboldi, ex altero vineam domini de Liebenstein,
Hae ücitur Trutman.
w Durren Cimeren. Tertia pars detur maioris et mi-
^ solvit huic ecclesie II. sol. quam habet . . . (Lücke).
et; -^Uaeburc habet ista ecclesia mediatem decime maioris
ibjj Qlriu * ; e, et prepositus huius ecclesie confert parrochiam
2*>, ad quam reliqua pars decime spectat.
Witelin habet minutam decimam pro XII. sol. —
|dem de feodo quondam Franconis VI. sol. et III. pullos.
Jdem a e feodo HL sol.
dem de prato quondam senioris Notkauf XX. hall.
Aaem de area Balhardi VI. hall, et I. pull, carnisprivalem.
te üqu ^enzo dictus Boze VI. hall, et I. pullum carn. de
It ^ arte P re< Ii cte aree Balhardi. —
j e m Dietwinus II. pullos de agro dicto Mungenlant. —
tem Arnoldus XV. hall, de feodo antiqi Dieterici. —
: teßl de dicto feodo Eodehauwe XV. hall.
<U eS m °- oerdo X. haU. et hic superaddit XXVI. hall,
^e. honis pro remedio, et sie contigit eum III. sol.
^rn^ 01 Budeger et Berenger fratres VI. sol. et I. pullum
Sl^ 6 *" e °do antique comitisse; quod feodiun habet apud
1%)^' ^ Uo est inter civitatem et viUam, n. iugera agri
^teb ent k c ^ es we g es i Q c ^ vo hixta crucem, I. iuger
^ Orf eC ^ er we S e > LI. iugera inder Forsclingen et domum
It e ° I^am inhabitant.
It e J* J^era Berenger I. sol. de vinea ze Golchengrunde.
feodum Salzmanni xl. hall, et I. pullum carn.; ex
— 4G —
quo feodo .... (Lücke) dicta Ciegelinulneriu Labet pratum
apud molam suam pro VI. hall.
Item Hedewigis de Eoderen VI. hall, de I iugere agr 1
apud Dahbach iuxta pratum Kenuarii.
Item ipsa Salzmannin XXII. hall, et I. pullum 0Wg
de curti et prato apud Hamerstade et VI. iugeribus agi
sitis in duabus particulis vorme hage. . . fl
Item C. Cleuwer VI. hall, de II. iugeribus sitis »
Egelsewe. t
Item . . . (Lücke) Bauwarus V. sol. I. pullum carn.
II. pullos autumpnales de domo et orto. — , oC
Item Willehelmi IUI. uncias et II. pullos caru. ; ex
feodo habet Eberhardus I. iuger prati bime houge, et P ^
tem prati vnderme Hellensharte, I. iuger agri ze °°^^n & .
II. iugera in Hellenharte, quorum tarnen unum est vvi
helminne et iste Eberhardus XXX. hall. > 9 H,
Item sutor et ipsa Willehelmin daut reliquos v- ^
et habent domum et ortum et EL iugera agri ce Hor'«^^
Item Ruter V. sol. I. pullum autumpnalem et I. P u
carn. de feodo quondam Notkauf!. r
Item Irmingart Lengin XX. hall. I. pullum autump
lern et I. pullum carn. de domo et orto. ^ 0 jj.
Item . . . (Lücke) Burtin de Geminnen II- ^ ^
iugeribus vinearum sitis apud Steingruben versus b e ull oia s
Item feodum Balhardi seu Trosterinne dat 2k
et I. pullum carn.
De hoc feodo Tiler dat VIII. sol. et I halb
Item 0. dictus Salzinan VIII. sol. et I. hall.
Item dominus C. plebanus VI. hall, de horreo. ^ $
Item feodum Rennerii dat LX. sol. et TL d»V-
pullos carn. c i»&
Item Witelinus habet II. feoda, de quibus dat ^
partem fructuum absque dapno (!) et de quohbet ^ s itü&
carn. et de quolibet hertreth, quorum feodorum i» 1 ^
est in villa, ad quod pertinet curtis ultra ecclesia ,
curtim ipse iuhabitat. — . ,,s faci 1 ^
Item dominus C. plebanus habet vinearo, a u \^ oes9 i c<?'
in mon . . (Rasur), quam ego Burchardus sibi ^gjl »
lendam, quia inculta fuit, que dat ecelesie nos a ^
annis II. urnas vini, que vinea ipso mortuo re . -^rh^A,
ecclesiam libere et solute. Huic concessiom jibei'^
H. cerdo, H. dictus Muelich, C. dictus Ungerer, ^ ^ v
H. dictus Ruter, Bertoldus Blanke, C. dictus v
telinus. —
— 47 —
In civitate Luneburc feoduni quondam Yolkeri xl. hall.
( iUod divisum est inter istos contra voluntatem nostrum. —
«oror dicta Gerhus habens agrum in Hemmech et agrum
u * der hohe in me Vöde et quartam partem unius iugeri
l )r ati apud Bruchmulen dat XV. hall.
Item Bender V. hall, de I. iugere in Hemmech sito
a Pud agrum predicta Gerdrudis.
Item Kudolf Boler de prato apud Bruchmulen X. hall.
_ Item C. dictus Clewer de agro in Hemmech predictis
8 r is contiguo et de area X. hall.
Item Hebestrit xi. hall, de feodo.
Item Gerbotin XV. hall, de area quondam Besenkei-
^erinne. —
Item Bertoldus pistor I. sol. de orto.
Item Bertoldus de Botebach VI. hall. ) de orto quondam
Item Bertoldus sutor VI. hall. / Gerbotonis.
Item Dietericus Stolir TTTT. hall, de prato; huius prati
^etatem habet C. Stolir.
Item Diether faber XX. hall, de vinea in Eichbuhel.
Iteni I. sol. de agro quondam Slinriemen.
Item Luzo Bender VI. hall, de vinea Franconis.
Wh 1 U C ' ^ ctus Werter VHL hall, de prato retro Eich-
VTj T ^. asse iibach. Bernhardus et Snelhardus fratres de
U Qst • iugeribus sitis in Breitenhart, que attinebant curie
h at , -| re J Q Kirchusen HI. sol. hall, festo Martini. Item Snel-
o^. lls HU. hall, de agro festo sancti Andree. Item de
^ütiqni Snelhardi xl. hall, festo sancte Juliane virginis.
<la k * e tersh usen. Antiqua dicta Stocheimerin XXX. hall.
b ^ia suis.
ti^ ten } C. Stocheimer eius filius VII 1 /« sol. de mansu con-
'Wan * n a S r i g campestribus circa XXVII. ingeribus et
^ 9,01 partem unius iugeri prati domum, horreum et or-
'jj* dat hertreht. —
em relicta Cuselerii II. sol. de bonis suis. —
4e a ^ m nlü Richardi X. sol. et HIL pullos autumpnales
^Jige circa XXX. vel plus sitis inter Luterstein et Ber-
^ 0r^ Uterstein • • • • (Lücke) dictus Windisen III. sol.
Ite 01 ^' ^ la ^" ^ e area "
Ite 80ror e ius I. sol. de orto contiguo orto predicto.
d 6 . dominus H. de Kirchart huius ecclesie cantor V.
^bit ^ lö ea dicta Kirchberc, et hec vinea post eius mortem
aa ecclesiam. —
— 48 —
Hurenfurt. Nota, quod nullus honiinum quicquani
proprietati s habet in hac villa, quia, quod quilibet ibi P os '
sidet, ab hac ecclesia pro censu possidet. Habeinus enuö
ibi duas partes decime maioris et minute, advocatiam, q ue
solvit nobis festo assuptionis (!) beate virginis II. libra fe '-
Item festo purificationis beate virginis I. libram. Item festo
Georii VIII. uncias. Et nota, quod decanus et capituy 11 ^
comiserunt domino preposito defensionem et iudicium eius #
dem ville, et ob hoc ipse prepositus recipit festo Marti
VI. maldera avene et totidem pullos, et de quolibet don
I. pullum carnisprivalem, et iudicant, si quis delinquiu*
Hec autem non perpetuo, nec sibi nec suis successon
commiserunt, sed quousque duxerint revocandum. .
Curia, quam colit . . . (Lücke) dictus Rufus, dat terti
partem fructuum. —
Item curia Wortwini tertiam partem. . • : s
Item curia . . . (Lücke) Nibelungi VII. maldera sing" 1 *
VLT. maldera spelte et VLT. maldera avene.
Item H. Longus X. sol.
Item Benzo II. sol.
Item Heilwic L sol.
Item C. dictus Louwer LH. sol.
Item mater Wernheri ante silvam xl. hall. ^
Item dicta Stepphin L sol. de agro ante silvam.
Item Edela filia scultoti V. sol. t0 et
Item Irmela dicta Rotin V. sol. de domo et 01
prato in Steinbach. _ . aDB i3
Item eadem dimidium maldrum siliginis singtuis^^^ ug
de I. iugere agri sito ufder hohe bider Hutten et
partibus unius iugeri sito supra predictum pratum
bach. jjorre»
Item filius Bachmanni V. sol. de domo, orto e
(juondam H. sutoris.
* (In dem Thesaurus picturarum) auf der jfr'
Hofbibliothek (MSS Nr. 1971) findet sich unter «"J^bte»
trag, der von einer als Strafe wegen
Ehebruchs stetig" yoU
Vergiftung einer Pfalzgräfin Elisabeth, geb. ^
Sachsen (f 1590) handelt, die geschriebene ^eln 1
Dieses obgemeldte hatt derjenige gelogen wie e fle-
Sophie Eleonore L. Hessen. (Sophie Eleonore T^^sis«* 0
mahün Georgs II. von Hessen-Darmstadt, eine g e
Prinzessin.)
— 78 —
Die Masse, so gut ich sie nehmen konnte, ergaben, bei 90 cm
dicken Mauern, 3,70 m nach jeder Richtung im Lichten.
2300 Schritt weiter südlich, nur wenig entfernt von
der Hessen - Darmstädter Grenze, fand Herr v. Cohatise
Mauertrümmer und Gefässbruchstücke und nahm dasei
einen Turm an (p. 52). Ich hatte die Stelle vier oder t *j
Jahre früher als Herr v. Cohausen besichtigt, den **US
durchwühlt und die Mauern zerstört gefunden. Wie ßi^
mir damals erzählte, hatte der Besitzer des Waldes '
Hügel, den man für ein Hünengrab hielt, untersuchen »
das Turmfundament zerstören lassen.
Zur Bibliographie der hl. ffildegardis, Meisterin ü»
Klosters Rupertsberg bei Bingen O.S.B.
Von F. W. E. Roth.
(Schluss.) . gtic i 3
Casimiri Oudiui commentarius de scriptoribus ecclesx ^
etc. tomus secundus. Lipsiae MDCCXXii. folio. c< ;b-
—74. (Nach Cave, verwirft ihre Revelationen " ls , igW >r.
liehe Hirngespinste, erwähnt ein Ms. ihrer natur
Werke Nr. 5403 folio in der bibliotheca Galliarum *
und Ms. ihrer Visionen in englischen Bibliotheken^ ^
die Prophezeiungen über die Mendicanten). H,
Theoderichs Vita S. H. 7\raX0&'
Das Hoch- und Wohl-gelahrte Teutsche Frauen-^ Q f.
Nochmahls mit mercklichen Zusatz vorgestellt V ^ri-
Paullini. Franckfurth und Leipzig, Bey J° ha {J lD CCv-
stoph Stösseln Buchändlern in Erliürth. Im Jahr ^e-
8°. p. 72. Hildegardis. Pauliini schreibt p- 7rf
dicinischen Werke einer andern Hildegard zu. n ^ e n^
Nouvelle bibliotheque des auteurs ecclesiastiques,
l'histoire de leur vie etc. Par M r . e L. Ellies du -^. 1 j e ga,ra e '
neuvieme. Paris 1(197. 4°. p. 185. Sainte &
- (1G99) XH, 2, 021. . l8 55- 8 '
J. B. Pitra, spicilegium Solesmense. III. iarl
p. 624 (Gebend . • St» dl
Nova S. Hildegardis opera ed. Pitra recensiert ^
aus dem Benedictinerorden 1883, IH, 215. c on st V
Petri Poiret bibliotheca mysticorum selecta tri
partibus etc. ed. Jac. Garden. Amsterdam . ^ eC bti^
p. 157. IX. Sanctae Hildegardis, Elisabeth»,
et Brigitta. — (Aus Arnolds historia theolog
wörtücli entnommen.)
ä
- 79 —
^ton. Posse vini Mantuani, s. J., apparatus sacer ad scrip-
i?.^ es veteris et novi testamenti etc. Coloniae Agrippinae
t b P&- folio. I, 502. — Ältere Auflage Venetiis 1606.
Qu , 10 - n > 9 -
e Hen und Forschungen zur Sprach- und Culturgeschichte
ft er germanischen Völker. Herausgegeben von B. Ten
* ri nk und W. Scherer. Heft XXXVI, p. 30. — (Auf-
tz von Denifle, darin über Pseudoprophezeiungen Hilde-
G gar ds.)
Richte der Hohenstaufen und ihrer Zeit von Friedrich
Raumer. Reutlingen 1828 — 29. 8°. 6 Bde. VI,
1 siu S) j 0 Textor, Nivemensis, Officina partim historiis,
f r ,! ra poeticis referta disciplinis. Paris typ. Ant. Auf-
k Ur <li et imp. Reg. Chalderini. 1520. folio. Mit Titel-
0 Friedrich Eeimmanns Versuch einer Einleitung In
6 Historiam Literariam derer Teutschen. L u. II. Theil
JJJ; Halle 1709. 8°. p. 204. Nach 206 hat Flacius una
^ quibusdam Sybillae versiculis separatim Prophe-
»ingen herausgegeben, die Reimmanns nicht kennt oder
^ev nä her bezeichnen wollte.
fthon 6 du monde catholi( l ue - 1874 - xx > 23—31.
, &eus, Erycius, Neopatrensis, Idea reformandi Anti-
w 5" lu23 - 2 Bde - T ' 2; p- 38 °-
J| * ^ Roth, Zur Literatur über die h. Hildegardis,
l 11 ^ es Klosters Rupertsberg bei Bingen in Rhei-
24 O? ^ eitun g> Volkszeitung für Nassau 1883 Nr. 22 und
^asi Sa , °ension von Card. Pitra, analecta VIH).
dg ^ Kunden und Sagen aus dem Munde des Volkes,
H a ronik und deutscher Dichter. Von F. AV. E. Roth.
<W^ - 188L 8 °- L P 174 Die heilige Hildegard auf
VcW eldber S lSage) -
v °n p S e ' kurtze Series | Antiqvitatis vnd Svccession
bn rt | ra eflicher auch | Reichs freyen löblichen Adels Ge-
U l} ' v nnd Standt, wolherkommener Abbatissin auch | Co-
fr 6v u aHn dess Jungfraewlichen Rheinischen Adelichen
g ö gg 11 I alten StifTts auff S. Ruprechts Berg vnd Eibiugen
Sl a : 11 "iugen ober gelegen: S. Benedicter | Ordens etc. —
f ass ^ 2 .1627 Anthonius Strohecker. 14 Blatt kl. 4° Ver-
V 6l . . Ist Caspar Lerch v. Dirmstein. Enthält unter dem
V„ ® lc Ws der Nonnen auch solche, die über Hiklee
b^üni rm der Nonnen auch solche, die über Hildegards
a ^erii l berichteten.
a& ivjt « Vnd ^ rtz bischofflliche Confir 1 mirte Freyheiten
P Schutz vnd Schirm dess Wol Adelichen, Freyen
— 80 —
geistlichen Jungfräwlichen Stifits | zu Sanct Eupre ch* 3 '
bergk | vnd | Elbingen bei Bingen ) Ordinis Sancti Ben 6 '
dicti. | Gedruckt zu Mayntz 1030. | kl. folio. 30 pagg-
Diverse alte Nachrichten de annis antiquis das jus p 3 "
natus das Closter St. Euppertsberg bei Bingen be ■
Hs. im Besitze des histor. Vereins in Darmstadt. N? c
Dr. G Nick, Verzeichnis der Druckwerke und Handschrift 6 _
der Bibliothek des historischen Vereins für das Grossh e
zogthum Hessen. Darmstadt 1883. 1(37 Nr. 44 abhand eU
gekommen. i
Beiträge zur Geschichte der Klöster Rupertsberg
Eibingen. Von Dr. Sauer. Annalen des Vereins f. ^ a ;j-j
Geschieht«- und Alterthumskunde 1882. XVII, t-\ r
(Necrologbruchstücke des Eupertsbergs und Noten u
die Gründung Elbingens). _ ^
Salicetus, G. L. Elixir Jesuiticum s. V esseutia Jesuitar« . ■
0. 0. u. J. 40. — Eine andere Ausgabe ist: (J. L. Weidn ei;
Elixir Jesuiticum, s. quinta essentia Jesuitarum ex var |
inprimis pontificiis, authoribus alembico veritatis extia
Collectore Grat, Leosthene Saliceto. Acced. vaticini ^
Hildegardis Jesuitis accomodatum. 0.0. 1045.
Inhalt: Epitheta et paraphrases Jesuitarum. Catalog
testium veritatis de Jesuitis. Similitudines et apopjl jj
mata de Jesuitis etc. (Elzeviredition). — Daselbe- v, ,^ e
1045. 16°. Mit einem Titelkupier (Elzevir). — "*?Lfr
Schrift cf. Carayon, bibliographie de l'histoire de la c
pagnie de Jesus. Paris 1804. Nr. 3119. juis
Nach PJaccius Vincent, tractatus de scriptoribus a,l0 ßL g er
et pseudonymis. 1074. Nr. 1479 heisst der Ven
Joli. Ludwig "Weidner. T aü \{s.
Sanderus Ant., bibliotheca Belgica manuscripta. " l " et i-
1041. folio. p. 271. (Über ein Ms. des über vitae »
torum im Kloster Villars.) aifit^
Sartorius, Augustinus, Cistertium Bis Tertium seu b
elogialis, in <ma sacerrimi ordinis Cisterciensis ani ^
mini 1098 a sui origine sexies seu bis ter sa e 0.
primordia recensentur. Vetero-Pragae. 1700. {oho V $
Dasselbe. Verteutschtes Cistercium Bis - Tertium- l 0 n-
Jahren in lateinischer Sprache zum Druck beför« 6 ' j e r
jetzo aber mit Beyfüguug der Stiftungs-Histo rie ^ t Z u
Clöster in ganz Teutschland vermehret.) Gedm
Prag. 1708. 4°. 0eg eß'
Rüdesheim im Rheingau von seinen Anfängen bis z 11 j^ei 111
wart vorgeführt von Job. Ph. Schmelzeis. R u
a. Rh. 1881. 12°. p. 125.
— 81 -
^chneegans, "W.J Geschichtliche Bilder und Sagen aus dem
Nahethal. II. Aufl. 8°.
^erselbe. Kloster Disibodenberg. 8°.
^lVernagel, Abt Trithemius. Landshut 1868°. 8°. p. 180.
Derselbe hält den Brief Hildegards an das Kloster Hir-
schau für Fiction Trithems, nach seiner Resignation Spon-
heims in Würzburg verfasst, Diesem widerstreitet der
Wiesbadener grosse Codex. Diese Angabe fehlt in ed. II
rj.jftegensburg 1885.
'Miotheca sancta a F. Sixto Senensi ord. Praedicat. ed.
s Lyon 1593. folio. p. 248.
' P'zelius, Theophilus, sacrae bibliothecae retecta. Augustae
yindelicorum. 1668. 8°. p. IS (demnach befand sich ein
«ls. der Prophezeiung Hildegards über den Antichrist in
^ler Bibliothek zu Basel),
^el« Spiegel. Historischer Ausführlicher Bericht: Was Adel
vnd heisse, Woher er komme, Wie mancherley er sey.
*üd Was denselben ziere vnd erhalte etc. durcli M. Cy-
^acum Spangen berg.* Gedruckt zu Schmalkalden etc.
I lOül— 94. folio. I, 426.
at ller, J. E., Vollständiges Heiligenlexicon oder Lebens-
geschichten aller Heiligen, Seligen etc. aller Orte und
j*JJer Jahrliunderte. Fortgesetzt von J. N. Giual. 5 Bde.
bj ,: Augsburgs. 1856—82. s. v.
^«onarium historicum, Geographicum, poeticum authore
A^]. rol ° Stephano. Genevae MDCXXXViii. 4°. c. 1052.
e itung zur Historie der Theologischen Gelahrtheit, heraus-
geben von M. Gottlieb Stolle. Jena 1739. 4°. p. 328,
(im Register falsch: 325).
garetha Ebner und Heinrich von Nördlingen. Ein Bei-
<, a g zur Geschichte der deutschen Mystik von Philipp
(fib aUch - Freiburg und Tübingen 1882. 8°. p. 267, 390.
t.^ 6r Pseudo-Prophezeiungeu Hildegards, die Margaretha
KS» kannte 1349)>
^ ^acharias Conrad vonUffenbach Merkwürdige Reisen
Ut! l Niedersachsen, Holland und Engelland. Frankfurt
g^ 1 Leipzig 1753. 3 Bde 8°. III. 10 (über ein Hilde-
S ii'i " n ^ r ^ mt y c °H e( ige zu Cambridge) cf. Archiv
feoTHECA | SCRIPTORVM | SACRI ORDINIS I CI-
H TV? CIE NSIS | ELOGIIS PLVRIMORVM | MAXIME
^VSTRIVM | ADORXATA, | OPERE ET STVDIO
*ia» -, CAli0 LI DE VISCH, PRIORIS, | Coenobij B. Ma-
et 0 Ue D »Qis, S. Theol. Professoris. \ EDITIO SECVNDA, |
— — - | COLONIAE AGRIPPINAE, | Apud JO-
— 82 —
ANNEJI BVSAEVM Bibliopolam. | Anno M. DC. LVI |
4°. — p. 151. S. Hildegardis etc. — — non fuit Cister-
ciensis (quidquid dicant Henriquez in Menologio, Montalbus
in ehronico suo, et alii :) sed Benedictina nigri habitus,
vt mibi certo constat, ex diligenti inquisitione, quam alias
hac de re babui, dum in tractu illo Ebirbaci degerem,
montemque S. Roberti subinde visitarem. Suspicor autem,
citatos Montalbum et Henriquez, errorem snum bausisse
ex cap. 08 vitae B. Julianae Corneliensis, vbi legitur, Ju-
lianam exulantem a monasterio suo, deflexisse ad montem
Sancti Roberti, monasterium monialium ordinis Cister-
ciensis. Verum, boc monasterium diversum est a priore,
utpote situm in dioecesi et baud longe a civitate Leo-
diensi etc.
Vossius, G. J., De IV artibus popularibus liber. De philo-
logia liber. De univers. mathes. natura et constitut. liber.
Amsterdam 1650. 4°. p. 13.
Derselbe, De theologia gentili etc. Frankfurt 1077. 4°.
p. 1001, 1005.
Staats- und Gesellscbafts-Lexikon etc. von Herrmann Wagner.
IX. Berlin 1862. 8°. p. 429.
Historiscb Diplomatiscbes Jabrzeitbuch. Zur Prüfung der
Urkunden etc. Von Joh. Heinrieb Waser. Züricb 1779.
Gr. foüo. s. v. (Tod zu 1180 den 2G0 Tag.)
Wicelius, Georg., Chorus Sanctorum omnium. Historien
aller Heiligen Gottes. Cölln 1503. folio.
Versuch einer vollständigen Geograph. Historischen Be-
schreibung der Kurlürstl. Pfalz am Rheine von Joh. Gosw.
Widder. IV. Frankfurt und Leipzig 1788. 8°. p. 132
(Disibodus und Disibodenberg). — IV, 139 (Hildegardis).
Johan Wolfii I.C. Lectionum memorabilium et reconditarum
centenarii XVI. — — Lauingae 1600. — 2 Bde folio.
p. 397. Vaticinium beatae Hildegardis, cui partim boc
seculo re3pondit eventus, partim futuro tempore respon-
debit. (Mit Abbildung St. Hildegards.)
Moguntia litterata, sistens scriptores di'ocesis Moguntinae ab
editis libris claros. Cura et labore R. A. Würdtwein.
Ms. 4 W . saec. 18. in der Frankfurter Stadtbibliothek.
p. 70 (auf Trithem beruhend). — p. 75 — 76. Eruditi com-
plures diu iam omnium operum S. Hildgardis novam
exo})tarunt editionem, que numeris omnibus absoluta pro-
dibit, si manuscripti Codices in coenobio Eibingensi, in
abbatiis Eberbach et in Himmerode inter ee et cura im-
pressis sedulo conferentur et notis illustrentur. — Wohin
che Eberbacher Codices oder ein Sammelcodex der Werke
— 83 —
Hildegards kam, ist unbekannt. Himmerode muss, da
Martene und Durand dessen Codex für die Ausgabe der
Hriefe in der colleetio amplissima mit nach Frankreich
nahmen (um 1724), noch weitere Codices besessen haben,
die jetzt unbekannt sind,
p. 99. über Gebeno (Unwesentliches). — Kannte ein Ms.
saec. 14 de quinque temporibus compendium propheticum
S. Hildegardis.
Beiträge zur Geschichte des Landcapitels Rheingau etc. von
J. Zaun. Wiesbaden 1879. 8°. p. 296, 300 (Reliquien
der h. H).
Martinii Zeilleri, Historischer Anzeiger Vieler Heiliger
Hocherleuchter vnd aus den Schrifften bekanter auch an-
derer vornehmer Leute beeder Geschlechts etc. Franckfurt
1058. 8°. p. 287. Hildegardis.
Historia rei litterariae ordinis ö. Benedicti, in IV partes
distributa opus eruditorum votis diu expetitum etc. a R. P.
Magnoaldo Ziegelbauer. Augustae Vind. et Herbipoli.
1754. folio. 1,58. - IH, 503 — 508 (Aufzählung der
Schriften). — IV, 4G (über die expositio evangeliorum),
IV, 75 (de sacramento altaris contra quosdam haereticos
libr. I), IV, 81 (über Briefe Hildegards), IV, 272 (über
die Vita S. Ruperti in Busaeus paralipomena ed. Mainz
1605 und Cöln 1G24. 8°.), IV, 288 (über die medicinischen
Schriften), IV, 490 (über das Werk H. über die Apoca-
lypse), IV, 678 (Briefe Hildegards).
Theatrum humanae vitae Theodori Zuingeri etc. Basel.
1586. folio. V, 13 38.
5. Liturgisches.
Mainzer Agende (Agenda Dietheri), 4°. O. 0. u. Drucker-
bezeichnung. Perg. Hain 369. Ex. in England, ein de-
fectes in der Frankfurter Stadtbibliothek, durch Geschenk
von mir um 1 Blatt ergänzt, ein drittes defectes in meinem
Besitze. 33 Blatt, folio 17 Y Hildegardis in der Litanei.
— Schlussschrift: Anno dm. M cccc lxxx. tercio kl'as Julij.
paens clar — | diuinuqz opus . in pselsa Ciuitate Ma-
gütina . pside | te diuo Diethero archiepo mogütio Ad dei
laude et gloria feliciter est consumatu. | — Dieses ist
die älteste Erwähnung Hildegards in einer gedruckten
Allerheiligenlitanei, da das Breviarum Moguntinum, eben-
so das Diurnale Moguntinum beide Drucke der Kogelherrn
in Marienthal Hildegardis nicht im Calender führen. Das
Mainzer Brevier 1495 kennt dieselbe nicht.
- 84 -
AGENDA | ECCLESIAE MO- j GVNTINENSIS. | PER
REVERENDISSIMVM IN | Christo Patrem, et Amplis-
simum Principem et Dominum. | Dominum Sebastianum,
Archiepiseopum Mogunti- I num | et Principem Electorem,
etc. niliil quidem | immutata, sed necessariis quibusdam
additionibus auctior, et mul- | tis locis emendatior, | iam
denuo Ty- | pis euul- ! gata. | MOGVNTIAE | EXCVDE
BAT FRANCISCVS | Behem Typographus, Anno . Do-
mini | MDLI. | — kl. folio, mit mehreren Holzschnitten,
folio LXVR Sancta Hildegardis in der Allerheiligenlitanei.
— Exx. in Wiesbaden und Frankfurt. — Die Agende von
1599 hat keine Litanei.
Martyrologium Romanum ad novam Kalendarii rationem
et ecclesiasticae historiae veritatem restitutum. Gregorii
XIII pont. max. iussu editum etc. Auetore Baronio
Sorano etc. Coloniae Agrippinae 1604. 4°. zum 17. Sept.
Martyrologium. DEr Kirchenkaien- | der, darinnen die
Christlichen Feste | vnd Heiligen Gottes beyder Testa-
ment | begriffen, wie dieselbigen durch das gantze Jar
in | der Christenheit, von tag zu tag begangen werden.
Auch mit | verzaichnuss vnzalbarer Hailigen, wo vnnd
wie sie gelebet vnd | gelidten, was sie gethan vnnd ge-
lassen haben, so wol | Gott zu lob, als zu jhrem ewigen
Hail, vnnd | jhren Mitchristen zu einem leben- | digen
Exempel. | Alles auffs newest vnnd zum drittenmal, wie
nie | zuuor, an vilen örtern gemehret vnd gebessert. | Mit
des Ehrwürdigen vnd Hochgelehrten Herrn | D. Petri
Canisij vbersehung etc. — — | Getruckt zu Dillingen,
durch Johannem Mayer. | M.DLxxxiii. | 4°. p. 273. Hilde-
gard, zum 17. September.
Natalibus, Petrus de. Catalogus sanetorum et gestorum
eorum. Venedig 1500. folio. s. v.
Panzer XI, 516. Brunet IV, c. 18. Frühere Ausgaben bei
Hain, rep. bibl. s. v.
Officia propria ad usum civitatis et dioecesis Limburgensis
iussu atque auetoritate reverendissimi domini domini Petri
Josephi episcopi Limburgensis edita. Francofurti a. M.
1854. 8°. p. 228-230.
Arnoldi "Wion. Lignum vitae, ornamentum et decus Ec-
clesiae, in quinque libros divisum, in quibus totius S. re-
ligionis D. Benedicti initia, viri dignitate, doctrina, sanc-
titate ac prineipatu clari describuntur etc. Venetiis. 1595.
4°. 2 Bde. II. zum 17. Sept.
— — Lignum vitae | Baum des Lebens. | History des gan-
tzen Or | dens S. Benedicti | Der erste Theil. | Erstlich
- 85 -
von D. Arnoldo Wion | In Latein beschriben | Nun aber
durch F. Ca | rolum Stengelium | In die Teutsche sprach |
gebracht | A . MD C VII | Gedruckt tzue Augspurg | in ver-
fegung Dominici | Custodis. | 4°. II, p. 463. S. Hilde-
gardis Äbtissin vnnd Prophetin.
6. Medizinisch-Naturwissenschaftliches.
^Qiesii, Thom., Catalogus universalis librorum in biblio-
*heca Bodleiana etc. Oxoniae 1620. 4°. s. v. (über das
^edicinische Werk Hildegards). — Die erste Ausgabe er-
schien 1605.
^°Wt Ot'ner, Die Pflege der Medizin im Benedictiner-
°. r den, in Studien und Mittheilungen aus dem Benedic-
^ tiner- und Cistercienserorden 1883. HI, 96.
a schalis Gallus, bibliotheca medica sive catalogus illorum,
ä l ü ex professo artem medicinam scriptis illustrarunt.
^^asileae 1590. 8°. p. 281, 419.
r ^ z el, G. A:, Thesaurus literaturae botanicae omnium gen-
l Um inde a rerum botanic. initiis ad nostra usque tem-
^ I'ora cmindecim millia opera rec.Lipsiae 1851. 4°. Nr. 4459.
'' ac hius, Israel, nomenclator scriptorum medicorum. Frank-
§ «ttt 1591. 8°. p. 168.
o^geli K, Historia rei herbariae. Amsterdam 1807—08.
4 Bde. 8°. I, 226.
B. Manuskripte.
% X Y USSe i" ( ^ en von von c * er kmde und Cardinal Pitra
Q t * "^~~XXI) beschriebenen Hss. kenne ich noch:
bli ' i Co ^ oc andoi*um | librorum | manuscriptorum | in | Bi-
fo j^heca Carthusiae Mogunti nae | anno MDCCXVHI. |
(]: ° - Ms. in Mainzer Bibliothek, 650 Nummern umfassend,
% ^ ei&t erhalten sind,
et • B. Hildegardis visio de sacerdotibus et religiosis
jjt. 5 g°pl»etiae eiusdem.
h Irz^ ' ^ X reve lationibus B. V. Hildegardis.
^ar^ Ur Si Univ. Bibl. Hs. saec. 15. Hildegardis prophetia.
daria % - Ms - 535 folio '
15. Papier Sammelband,
fiit^j.' Epistola sancte Hyldegardis ad Colonienses de
ai C e2 e tri bulatione. Auf. De vivente luce audivi vocem
^xa f et c - Die Hs. gehört e einem Priester in Amster-
\ttg. ^ er Sammlung des Baron Hüpsch.
13 J ahv? r " 19 °- V - aus Zwifalten - Sammelband des
rü -> darin: S. Hildegardis abbatisse monasterrii
— 86 -
0. s. B. montis S. Ruperti in oppido Bingensi prope Mo-
guntiam epistolae (an Zwiefalten). Serapeum 20, 80,
Stuttgart Nr. 180. aus Zwiefalten, folio. Sammelband, darin:
S. Hildegardis magistre Bingensis epistole due ad congre-
gationem Zwifaltensem. Serapeum 20, 130.
Cheltenhain, Sir Thomas Phillipps Nr. 9303. folio saec. 13.
Vita S. Hildegardis. Serapeum (Intelligenzblatt) 23, 181.
Nach mir gewordener Mitteilung besitzt diese Privat-
bibliothek einen mit dem Wiesbadener Codex stimmenden
grossen Sammelcodex, der auch die lingua ignota und zwar
mit mehr Worten als im Wiesbadener grossen Codex
enthält.
Giessen, Nr. DCC XXVI. Sammelband saec. 15. 12°. In-
cipit prophetia sancte Hildegardis de clericis. In lecto
egritudimis etc. est malus clericus. Adrian, Catalog
der Giessener Univ.-Bibl. p. 220.
Paris, Nat.-Bibl. Nr. 1G81 saec. 13. S. Hildegardis epistolae
et sermones. Archiv 8, 302.
Paris, Nat.-Bibl. Nr. 841. (2) saec. 13 (?) Speculum futuro-
rum temporum a 1220 compositum per Gebenonem prio-
rem Eberbacensem. Archiv 8, 302.
Brüssel, Nr. 200 Perg. 30 Blatt folio saec. 13. Prophezeiungen
Hildegards. Archiv 7, 640.
Brüssel, saec. 12 exeunt. S. Hildegardis epistolae, Guiberti
epistolae ad Hildegardem etc. Archiv 7, 887. (Von Card.
Pitra benützt.)
Brüssel Nr. 5387 — 5396 (Sammelband) 8°. saec. 12 exeunt.
Briefe Wiberts an Hildegard. (Von Card. Pitra benützt.)
Merseburg, Dombibliothek Nr. 96, Perg. saec. 12 ex. 4°.
Darin folio 110 r . Visio sororis Hildegardis contra Katharos.
1163 Juli, gedruckt bei Pitra p. 348. cf. Roth, die Vi-
sionen der hl. Elisabeth p. XXXVIII.
München, cod. lat. Nr. 324, 4°. saec. 13. Perg. 179 Blatt.
Brief Elisabeths von Schönau an Hildegardis. — Incipit
epistola Gebenonis prioris in Ebirbach. (Pentachronon.)
Wiesbaden. Bruchstücke des Pentachronons Gebeno's, ver-
klebt an einem Duodezband von Reisen, saec. 14 Perg.
Anlagen.
1) Der Brief Hildegards an die Mönche von
Otterburg.
Die Vititationschronik des Abts Martin Rifflinck von
Eberbach Ms. 4°. saec. 16 im Staatsarchiv Wiesbaden sagt:
Otterburg: — — — His omnibus rite peractis creatus est
- '87 —
abbas et cum eodem missus conveutus, et cenobinm inchoatur
^Ißi maxima tarnen paupertate, per rpaarn diucius prepeditum
J a tti tardum processuin Labere dicebatur, quod abbas et ce-
er i procuratores eiusdem cenobii dubitare eeperunt, utrum
'Danu deficere penitus an proficere debuissent, unde conpulsi
aditi beatam Hildegardim magistram cenobii sancti
■^uperti Pingwensis, que propbeticum spiritum habere cre-
e batur, et per eam divinum super hiis consilium flagitare.
"Ue divina gracia sibi revelante prefato abbati cum suis
^solando et consulendo mandavit, ne deflcerent, sed viri-
lte i' et constanter agerent, certi facti, quod procedenti tern-
| 0l 'e septe dictum cenobium nostrum tarn in personis quam
ßclificiis et in rebus augmentari debuisset, et in religione
. ln divinis officiis decenter admoduin adornari. Que pro-
Püetia, sicut in presentiam cernitur, et ex parte non minima
üipleta est, et adhuc per graciam dei spectatur amplius
. ^plenda etc. Dieser Eintrag beruht auf einer Otterburger
c i Zeichnung. Tritbem kannte entweder die Visitations-
^ r °nilv, oder diese Otterburger Aufzeichnung oder einen
Q^efcodex, der den Brief an Hildegard nebst Antwort an
^erburg enthielt. Damit ist Brief Nr. 325 bei v. d. Linde
e uer gestellt, aber dem "Wortlaute nach nicht enthalten.
2) Gedicht über Hildegards Prophezeiungen.
fi a .Die Darmstädter Hs. Nr. 2194. 4°. saec. 15, 5 Blatt
e j P l£ : r enthält ein Stück in niederdeutscher Sprache, das
,j: e Ueberarbeitung von Scivias 3, 11 zu sein scheint und
j ec | ™ a ge des jüngsten Gerichts bespricht. Da dasselbe
( Ur, a Hs Unicum und ungedruckt, theile ich eine Probe
^ Jj lls (Seite 1) mit. Das Gedicht schliesst: dat wyr dyns
e n zamen | des gunne vns Jhesus Christus Amen. | —
Vns hait sante Hildegart vil gesacht,
Dat dar na waer geschach,
Des wyr eyn deil haent geseyn;
Nw hoert, wat sal noch geseheyn.
Ich haen in mynen dagen
Van endekirste boren sagen
Eyn deil zo we hey komen sal
Ind yrren de weit ouer al
Myt harde wunderlichen seden,
Hej- sal komen gereden
Gekroent syn pert sal haen
Ej'n hoefft hört ich saen
Eyme grymmen lewen gelich,
So gerecht ver wylt hey sich,
- 88 —
Dat hey vur eme voeren deit
Eyn vanen bedut gerechticheit,
Hey vort dan seluer eynen bogen
Myt eynre stralen vp gezogen.
Eme volget dan na eyn wyff,
Der is dilde alle er lyff
Van harde groesser vn voeren,
De sal meysteren al hoeren
Ind ouch all hoerere,
Dyt helt sy dan vur ere,
Vrauwe babilon dar mit vert,
Sy sal ryden dan eyn pertt,
Dat sal seuen hoeff't haen
Sucken gelich sal id syn gedaen
Jiyt gewalt, so wa sy begertt
Zo leste verdrat sy dat pert,
Dat sy neder Valien sal,
Syn ander gesinde dat moes al
Als moere syn gedaen — — — — .
Aus der Seligeiistädter Chronik.
Der Verfasser der „Geschichte und Beschreibung der
Stadt" und „ehemaligen Abtei Seligenstadt", Hofrat Dr.
Steiner, berichtet auf Seite 208 des genannten Werkes,
dass in der Fehde des Markgrafen Albrechts von Branden-
burg-Kulmbach die Bürger Seligenstadts, mit Verletzung
ihrer Unterthanenpfiichten, sich auf die Seite des Gegners
ihres Kurfürsten gestellt hätten. Steiner führt als Belege
für diese Behauptung die Katsprotokolle vom Jahre 1552
und den Geschichtsschreiber der Abtei, den Prior Weinkens,
gestorben 1734, an. Was den ersten Beleg betrifft, so ist es
uns bei sorgfältiger Forschung im hiesigen städtischen Archiv
nicht möglich gewesen, das Aktenstück zu finden, woraus
sich dieser Vorwurf gegen die Bürger Seligenstadts recht-
fertigen Hesse; den Bericht des Priors Weinkens betreffend,
muss man erwägen, dass die Abtei wegen verschiedener
Gerechtsame mit der Stadt im Streite lag und ein Interesse
daran hatte, die Bürger als illoyale Unterthanen darzustellen.
Die Stadtrechnung vom Jahre 1552 liefert uns über die
hiesigen Ereignisse bei dem Einfall des Markgrafen von
Brandenburg-Kulmbach, ein von der Darstellung Steiners
Die Chronik des St. Petersstifts in Wimpfen,
verfasst von Burcard von Hall und Diether
von Hei ms ta tt.
Herausgegeben von F. W. E. Eoth.
Nachstehende Chronik gab nach dem Originale in Wim-
pfen Schannat in seinen vindemiae litterariae II, 57 — 64
heraus. Der Stiftsprobst Jodocus von Ketteier hatte ihm
das Original mitgeteilt, woraus Schannat, quasi in trans-
cursu' seinen Abdruck besorgte. Er liess manches aus, unter-
drückte anderes, die §§ 47 — 55 bei Mone Quellens, hat er
nicht. Der Abdruck ist nicht genügend, um Quelle für
historische Forschungen zu sein. Einen Auszug aus der
Chronik und zwar alles, was Reichsgeschichte betrifft, lieferte
nach dem Originale Böhmer in dessen Fontes rerum Germ.
II, 473. Der Abdruck ist leidlich gut. Den dritten voll-
ständigen Abdruck lieferte Mone in dessen Quellensammlung
III, aber nicht nach dem Original, sondern mehreren im
hiesigen Staatsarchiv beruhenden Kopien und einer Hs.
(ebenfalls Kopie) in der K. Bibliothek zu Stuttgart. Diesen
Vorlagen entspricht denn auch der Abdruck, der an einer
Stelle geradezu interpolirt ist. Ueber diese Kopien cf.
Mones Einleitung und Waith er litter. Handbuch Suppl. II. s. v.
Wimpfen. Das Original befindet sich in der Hof bibliothek,
wo es die Nummer 2297 führt. Walther in N. Beiträge be-
schreibt p. 111 — 112 die Hs. fehlerhaft. Eine korrekte Be-
schreibung steht Quartalblätter 188G Nr. 3. p. 130 — 140. Die
Chronik füllt L3 Seiten und eine Spalte, die Fortsetzung War-
munds nicht gerechnet. Mein Abdruck beruht auf den sorg-
fältigen Collationen des Originals mit den Abdrücken bei
Schannat, Böhmer und Mone, da denselben manches noch
lesbar war, was ich nur bei dem teilweise beschädigten Texte
der Hs. mit Mühe lesen, aber durch meine Vorgänger, na-
mentlich die von Mone benutzte Stuttgarter Hs. feststellen
konnte. Ueber die Verfasser der Chronik und deren Quellen
werde ich an anderen Orten handeln.
Darmstadt im März 1887.
Cronica ecclesie Wympinensis D. Burckardi. 1
Cum patrimonium crueifixi ad usus deo famulantium
monasteriis a Christi fidelibus collatum propter obliviosos,
desides et negligentes procuratores seu offieiales frequenter
et quandoque 2 a tyrannis et malefactoribus distrahatur, ne-
— 133 —
cesse est predia monasteriis a Christi fidelibus largita scripto
signari, ut antequam distracta possint revocari.
Hinc est. quod ego Burcardiis de Hallis sacerdos pre-
bendarius ecclesie sancti Petri in Winpina scripturus predia
et reditus eiusdem ecclesie ad instantiara et preces hono-
randi viri Dietheri de Helmestat prepositi tociusque ca-
pituli ecclesie predicte primo de antiquo statu et mutatione
ipsius loci Winpinensis et fondatoribus monasterü quedam
premittere cogitayi.
Vocabatur igitur hoc opidum olim Cornelia, quod nomen
componi credo a cornu et elyos, quod est sol quasi cornu,
id est radius solis. Fuit autem tunc gens ipsius opidi legi et
ritui gentilium subiecta, que postquam conversa est ad fidem,
et Christo militavit, ecce, sancto Servatio Tungrorum epis-
copo, sancto Udalrico Augustensi episcopo, et aliis quam
plurimis sanctis viris referentibus, compertum est, Hnnos e
ptts velle prorumpere sedibus et Cliristi nomen ubique delere.
Sanctus igitur Servatius eximie sanctitatis episcopus- vigiliis
et ieiuniis vacans crebro lacrimarum imbre perfusus dei mi-
sericordhiin deprecabatur, ne unquam gentem hanc incredulam
Mbique semper indignam in Gallias venire permitteret. Sed
setdiens per spiritum sanctum pro delictis populi sibi hoc non
fuisse concessum, comilium habuit expetendi Romam, scilicet,
ut adiuncto sibi apostolice virtutis putrocinio, que humiliter
a dei misericordia flagiiabat, mereretur faeilius obtinere. Ac-
cedens ergo ad beati Petri apostoli tumulum deprecabatur
auxilium bonitatis eins, in multa abstinentia maximeque inedia
se consumens, ita ut biduo triduoque sine ullo cibo potuqüe
maueret, nee esset intervallum cdiquot, in quo ab oraüone ces-
saret. Cumque ibidem per multorum dierwm spacia in tali
afflictione moraretur, fertur hoc a beato Petro responsum
accepisse: Quid ine, sanctissime vir, inquietas? Ucee enim
apud dominum deliberatione prorsus sancitum est, Hnnos in
Gallias adrenire, easque maxima tempestate debere dcpopidari.
Nunc igitur sumc consilum meum. Accelera velociter, ordina
domum tuarn, sepulturam compone, ecce, non migrabis a cor-
pore, nec videbunt oculi tut mala, cpte facturi sunt Huni in
Galliis, sictd locutus est dominus deus noster dicens ad mc
per spiritum, non remansuram esse in Galliis urbem illesam
preter Oratorium wann in Metensium urbe propter pignora
beati Sthephani protomartiris. Pontifex vero sanctus Servatius
hoc responso accepto Her accelerat, Gcdliasque velociter repetit,
vetiiensque ad urbem Tungrorum, que erant necessaria sccum
cicius levat, vcdcdicensque sacerdotibits et levitis ac clcricis et
osculans cum lacrimis predicando, docendo et commonendo in
— 134 —
omnibus, ut parati essent in animärum sohlte, ac totam civi~
tatem et plebem ibi aggregatam in ecclesia sancte Mark vir-,
ginis in eodem urbe multa dorebat, ut in preceptis domini
sine intermissione persererarent, norrans eis moximis singul-
tibus et suspiriis responsum sancti Petri apostoli, quod de od-
rentotione Hunorum et sua morte occeperat. Et käs didis
clamor et Indus, gemitus, ploratus et uhdotus multus exortus
est in piopido. At vir sondus voledicens populo exiit ab itrbe,
Tungros pedester pcrrcxit ad orientaJem plagam per viarni
que duat ad opidum Traiedensium, quam urbem ingressus
modica febre pidsatus recessit a corpore, et ibidem est sepmltus
iuxtu pjontem pubiiä aggeris 3 . Eo tempore accidit, ut inter
Livtolfum Ottonis Magni imperatoris filium, qni Alemanno-
rum genti preerat, et eins patraum Heinricum Norieoram
ducem oriretur Iis, odiumque per instigationem Satane et
malorum hominum suasione. Quos cum imperator ad con-
cordiam minime revocare potuisset, fratri adiutorium fuit
contra filium. Cum autem contentio in tan tum inter ipsos
aecrevisset, ut non aliter nisi ferro finiri potuisset, iamrpie
acie partis utriusque ordinata ut comminus deberet committi
pugna, adleta dei Ulricus, Angustonsis ecclesie episcopus,
vir mire sanetitatis, sciens, qnia beati sunt pedes portantes
pacem, et quod ipse dominus in ewangelio ait: Beati paeifici,
quoniam filii dei vocabuntur*, assumpto Harperto Curiensis
ecclesie episcopo viro religiöse, se medium iniecit et tanta
eos arte suadendi aggressi sunt, spiritu saneto in amborum
ore loquente, ut facile eos ad pacis federa revocarent. Non
aliter tnnc Otto imperator penitentem Livtolfum, quam ille
ewangelicus pater olim suseepit revertentem filium ; mortuus
enim fuerat, et revixit, perierat et inventus est. Fit gan-
dium ingens et exultatio in ntroque excercitu, quia per fa-
mulum suum sanetum Udalricum liberavit dominus popnlum
suurn.
Sequenti vero anno, id est dominice incarnacionis non-
gentesimo quinto gens Hunorum et Ungariorum omni belua
crudelior iuxta quod viro dei a saneta Afra martire in som-
pnis sibi apparente revelatum fuerat, cum innumerabili mul-
titudine erupit omnemque Noricorum regionem citra Danu-
bium et ultra devastando occupavit. Multis urbibus et
castellis succensis et destruetis ad hoc opidum, quod tunc
Cornelia, ut pretactum est, vocabatur, pervenerunt. Cives
autem et advene, quibus plena erat civitas, quia ad eam
tanquam ad munitissimam istius regionis omnis populus con-
fugerat Christianus, ex arce viriliter undique portas defen-
sare nituntur. At Huni acriter instant alasque muris appli-
— 135 —
cant, machinis muros pulsant, turmis quoque hinc inde ad
prelium dispositis portas et loca. in quibus aditus patebat,
aggrediuntur, latitantes sub parmis et testudinibus a bali-
stariis et fundibulariis se defensantes, quia Christiani virüiter
ictibus et sagittis resistebant. Tandem Huni concussa valva
porte altisono clamore non tarnen sine magna strage suorum
urbem intrant, quibus viri Christiani poeius eligentes mori,
quam servituti Hunorum subici, irao impetu occurrentes inter-
fecti sunt, tunc vox in rama audita est, ploratus et ullulatus
multus, quia capta hac urbe orta est undique magna despe-
ratio Christiauorum. Huni vero omni belua crudeliores
dividentes predam, aurum et argentum multum, captis mu-
lieribus Christianis novum genus Bupplicii oxcogitant, quia
omnium earum mammas amputant, ut inutiles ad nutrien-
durn parvulos permanerent. Fit autem inde lamentatio et
luctus vehemens ab Omnibus, qui hec horrenda audiere, ita
ut iterato Jeremiam super Jerusalem lamentari putares.
Ab hac hora homines hunc locum priori nomine non nomi-
nabant, sed ob penam mulieribus inflictam Wibpin vocabant,
quod latine mulierum pena interpretatur. Post hec Huni
hanc urbem succendunt, arces cum muro deiciunt, et fun-
ditus diruunt, ut illud propheticum super Jerusalem in hac
impletum putares, quia non relinquetur lapis super lapidem.
Quanta autem, quam nobilis et quam potens fuerit, testatur
illa vetus ruina, et ex nomine eius antiquo perpenditur,
ouod solis radius sua interpretaeione sonat, sed versa est ei
lux in tenebras, mane in sero, risus in merorem, habitatio
in desertnm, que enim ante modicum tempus se gloriabatur
muro forti et excelso circumdatam, turribus altissimis pro-
tectam, aggere vallatam, viris bellicosis defensam, iuventute
mulierum et procerum decoratam, auro, argento et gemmis
preciosis ditatam tunc ad terram prostrata inmutatis Om-
nibus gemit se ita humiliatam, ut parvis oppidis 5 vix possit
equiparari. Quid loquar sanguinem sacerdotum, qui in ec-
clesüs, in ara et vestibulis mactabantur, undique sparsum,
sed parva sunt, que dico nam gens illa incredula et Omni-
bus Christi fidelibus invisa destructis universis urbibus et
ecclesüs, ubi Christi nomen colebatur, cursu rapido ad partes
Reui leonibus ferociores, aquilis velociores convolant, parati
a d omne nefas ubi destructis multis urbibus perventum est
Coloniam, que tunc Agrippina" vocabatur, qua destructa in
Galüas iter arripiunt, in qua malis multis peractis ad opi-
dum Tun gros perveniunt, et ut beatus Servatius predixerat,
urbem illam funditus destruunt, reversique inde cgressi sunt
ad urbem Metensem in sancte vigüia Pasee, tradentes omnem
— 13G —
Ulan) urbem incendio, et non remansü uüus locus inustus,
tantum Oratorium sancti Stephani protomartiris. Cives
Metensium dixeruut, ante quam Hnni de urbe Tungrensi a#
civitatem Metensem pervenissent, se vidisse virum fidelem
tum Stephanum cum sandte apostolie Petro et Paulo loqM^
tem dicentemque ad Mo»: Oro, domiui mei, ut non permittwW
restro auxüio urbem Metensem ub inimicis dei exuri, 0" ,
locus est in civitate ista meis parvis pignoribus donatus,
certe cofjnoscat populus iste, aliquid a deo posse impetrui j
Sed tarnen, si tute pondus est de peccatis populi, quod h°'
possit ciritas ista ab incendio salca mauere, deprecor cos, w < l
saltem Oratorium meurn ab incendio liberetur. Cui Uli dixettil»**
Dilectissime frater, rade in pace, de cirilate ista iudicium <**
non possumm inmutare. Jam enim processit seidenem .
ciritate ista, invaluit enim peccatum populi et clamor 1,lt J L .
eorum ascendit coram deo. Ideo civitas ista incendio traut «
sed certe Oratorium tuum salvum manebit. Unde sine c
per auxilium sancti Stephani suum Oratorium in civitate
therm ab incendio salvum permansif. • . üY .
Peractis igitur multis malis et destruetis universi»
bibus in Gallia, exaltatuin est cor Hunorum nimisp 1 *
mala, que fecermit, sed quia ante ruinam exalta bitur
iuxta verba Salomonis ecee Huni audientes^ Consta ^ g
doctrine sancti Udalriei in civitate Augustensi, peni
eandera civitatem illeaam pertransisse 8 . Accelerant l z^g»
iter destruetaque omni regioni circa nigram silvam Wp ^.j^
ut mos est eorum, advolant, alas applicant Augusten» , eg
tentoriisque circumquaque fixis Licum flumen yer9
ecclesiam sanote Afre incen dio tradiderunt. *» nfl £j q upl*
dei pontif'ex Udalricus nequaquam visis tot lupi 3 ge d
mercennarius custodiam sui gregis fugiendo dere ^^j^efl;
ex adverso se opposuit, ac totam causam donu»? c - n goi"'
davit, non tarnen immemor, quomodo saneta j nU ju, et
puis adventum Hunorum predixerat locaque certa tr [ ü iü'
licet cum magno suorum detrimento tarnen vi et 01 01öI1 es
plmm promisit populo Christiano. Preparantur igi ^ all tö
ad pugnam, et militibus circumquaque per mul !" tM'"'
portam acriter contra Höstes dimicantibus ille vi x fo%V e ,
ricus grandis fiducia populi super equum sedens c g pei
celestis, lorica virtutis dei, galea iusticie, tor *'r e rU , n imk 1 *'
protectus, indutus stola inter lapidum ac sag"* 8 ^ lu pis
liostibus occurrebat securus, oves sibi commissi , g ^t&\
paeibus non sinens laniari. Paratis itaque } nll ° n d^rl
ad prelium die noctuque dimicantibus requies £ tibllS et* 1
tubis ac bucinis clangentibus, populis vocitera
137 -
boatu permaximo resonabat, et quocunqne aspiceres, non
a Ppai'ebat aliud nisi mortis imago. — Interea vir dei sanctus
ydalricus missifl clam nunoiis ad imperatorem, ut ei veniret
1,1 auxilium, victorie triumphum a deo sibi proinittens. Im-
P ß rator vero sciens, eum esse virum sanctum, nicbil in
v , e rbis suis hesitans obedit eius mandatis, et collecto exer-
qui lu paratus erat ad bellum, nam viri erant fortes et
0c ti ad prelium, fixit sua teutoria iuxta locum a predictis
pöaciis ex parte sancti viri sibi ostensum, in quo loeo vir
ei pugnam committi iussit. Audientes ergo Huni adven-
uin imperatoris moventes castra in multitudine sua con-
ae ütes, cogitantes, ut imperatore interempto omnem istam
^ e gionem in pace deineeps possiderent. 0 gens ceca, cur
co»- a ^ ement i a sensus tuus opprimitur ? Nescis, quia bomo
. »itat, deus autem ordinat. Quo properas peritura falanx
jr a F a ruine? Cur spem tuam in multitudine hominam ponis
c Scia ; quia potens est dominus, multitudinem liominmn
cludere in manu paucorum? Interea imperator disposito
Söiine sagittarios et fundibularios primo occursu hostium
ipse° SU ^ c ^ ocens ) nunc iaculis nunc glande Martern lacescere,
c ar'v| Ue ante vex i^ a suorum hilaris quadrupedem urget cal-
vjj 1 JUs > nunc bos, nunc circuit illos, prefectis blanditur, pa-
r e s c onflrmat, audacibus animum äuget, instruens, bostem
_i "Ulli IQnn lin ^ 4- tv^i^r.i'likiin /^ntirt +A>»iAiii)mr> !^>»i-i»-vi n i . iin i>-»
Ö«d n * acu *i s efc missilibus esse feriendum et propinquum
tu 6( i. Us - Cum bec agerentur, ecce gens illa incredula in
acjgy?! cai «po apparuit in multitudine magna, coneurruntque
be r( ü et frequens nimbus missüium obnubilat aerem, im-
«Xerf 6 sa 8i t tarum dissarcit opus loricarum. Milites quidem
? Sladiis bostibus acriter instant, iamque fragor armo-
Un,j- ( lam »träges bellica vincit clangorem lituum, et resonat
6 X Ul l le ^^l'ei", iamque victoria equa lance pendet, dum viri
Wl ant e .j u gustensi missi in adiutorium imperatori; qui visis
^Z? ns Munt agmina Hunorum, eosque facillime dis-
^ei'cit } *^ Uia uu ^ a lassitudine tenebantur. Audacia ergo
^P°nit U crov i t Christiano, mens redit, densantur cunei,
^J^3 Ue . cbpeus clipeo, quos traicit data bipennis
p * am ^et obruta casside cassis
I>ef° a mailus12 Christi non cessat cedere, quorum
Jj^ 60 ^ 111 numeri fervens audacia suplet.
luv i • ' n * c gemitus, parit acris utrinque iuventus,
Ät 0r i ^ ue ducum mors uno turbine turbam
^Utn 6 crue . ntatos Hunos iam supprimit omni
Qvih dei pietas, ergo gemit ille reciso
^Un^ 6 ' tra iecto iacet ille per ylia ferro.
sudis excerebrat, hunc fudit funda vel arcus 13
— 138 —
Ille vomit saniem fractis cervicibus, illi
Intestina cadunt, illum sibi vendicat ensis.
Hic obit, ille obiit, hic palpitat, ille quiescit.
Jam latet herba madens terramque cadavera celant,
Arva natant Barne, conplentur sangwine valles,
Largus utrimque cruor, sed maior inebriat agros
Hunorum strages, rarescit barbus 14 hostis 16 .
Jam vero omne pondus discriminis versum est in Hu-
nos, et vident arva cruore suorum humida, dubitant, quid
agere possint quocunque se vertere temptant, cadavera pro-
eerum incessum retardant qnadrupedum. Huni ergo visis
tot milibus suorum interemptis terga vertere Christianis in
fugam conversi sunt; quos Christianorum exercitus tamdiu
cedendo persecutus est, donec princeps eorum cum aliis
multis baronibus et Hunis vivi caperentur atque Eatisponam
perducerentur, ubi ad ignominiam sue gentis erecto eculeo
altissimo suspensi sunt, ut 16 illum locum tanquam metam
sibi fixam deinceps transire nullatenus presumant 17 .
Hiis ita gestis presul venerandus Udalricus deo in Om-
nibus gratias agens velut ex arce quadam mentis cepit de-
spicere ac subditorum necessitates pertractare, non sibi satis
estimans, si solummodo ea, que sua sunt, quereret, suorum-
que causas negligeret, unde suorum congregationes cleri-
corum, que Hunorum depredatione ad tantam redacte fue-
runt inopiam, ut ad cottidiane refectionis usum nil habere
potuissent, secum retinuit ac, in quantum valuit, pauper ipse
presentis vite necessaria pauperibus ministravit, ecclesias
ubique per suam dyocesim destructas reparans congregaciones
clericorum in suis ubique locis restauravit ac cura pervigili
summaque diligentia in construendis ecclesiis et monasteriis
laboravit, nec minor fama laudis apud homines de hac re
sibi crevit, quam de expulsione incredule gentis.
Tante igitur laudis multi presules cupidi ad sua loca
redeuntes de abditis et locis ocultis ad que confugerant, re-
staurationibus ecclesiavum exemplo sancti viri Udalrici cura
pervigili insistebant.
Unde accidit, ut quidam antistes Wormaciensis ecclesie
nomine Crudolfus cum hunc locum et gentem tanta desola-
tione conspiceret obrutum ut iam nullius esset memorie (sue
tarnen tarn in temporalibus quam spiritualibus iurisdictioni
subiectum) 18 , considerans loci amenitatem temperantiam
aeris confluentiamque aquarum, et cum totum hunc locum
girando perambularet, ruinam edificiorum, muri et turrium
ammirans errabundus pervenit ad locum et ruinam mona-
sterii, cuius fundamento ab incolis loci sibi demonstrato
— 139 —
ingemuifc dicens: Oportet hoc Oratorium restaurari, nam
locus est per omnia devocioni habilis et deo famulantibus
aptus. Accersitis ergo latomis monasterium edificari iussit
sumptibus ad hoc traditis copiosis, in quo conventum duo-
decim personarum instituit, qui horis nocturnis et diurnis
ibidem obsequium prestarent deo, quem conventum vene-
randus presul et sui sequaces aliique fideles largissime pre-
diis dotaverunt, e quibus etiam personis idem presul unum
prepositum constituit, quem non sohim huic conventui pre-
fecit, verum etiam omnibus plebanis, viceplebanis, capellanis
ecclesiarumque rectoribus a civitate Heidelberc Sorsum us-
que ad finis dyocesis constitutis, quos omnes in tantum sue
iurisdictioni subegit, ut vacante aliqua parrochia electus ad
eandem ab ipso preposito cura animarum et dono altaris
debeat investiri. Statuit etiam, ut parrochiales cuiuslibet
parrochie preposituram feria secunda infra festum Pente-
costes cum reliquiis sanctorum in monasterium pretactum
cum devotione oblationes more populi Israelitici ad templum
in Jerusalem properantis deferrent ibique missarum sollem-
pniis peractis omnes ad sua cum gaudio rem< j arent. Se-
quenti vero feria secunda hoc est post octavam Pentccostes
univera plebani, viceplebani, capellani conspectui ipsius pre-
positi in eodem monasterio se presentarent andituri sermo-
nem de vita et honestate clericorum et statuta synodalia,
ita ut, si quis eorum in aliquo exorbitaverit, condigne sub-
iaceret correctioni, ut sie emendatis excessibus singvdi ad
sua leti redirent.
Cepit autem locus iste extur.c in reverentia haberi et
de anno in annum ab hominibus magis iiequentari, ut, qui
paulo ante fere fuerat desertus, iam esset habitacio plurimo-
rum. Milites et universi nobiles circumsodentos cum am-
plius orFicio milicie servire aut senio confracti aut propter
deum nollent, arma sua videlicet clipeos seu scuta columpnis
templi appendebant, sepulturam in eo eligentes, quorum
tumbe lapidee desuper lapideis tabulis tecte per ambitum
claustri erant distinete. Unde contigit, cum nobiles hanc
ecclesiam in tanta haberent reverencia, defenderent et pre-
diis dotarent, ut ceteri populi ecclesie tarn honeste similem
reverentiam exhiberent. In tali statu, reverentia et honore
hoc monasterio multo tempore perdurante demum crebre-
scentibus malis in terra ad tarn infimam egestatem de-
venit, ut prebendula iam ministris ad cottidiane usum
refectionis sufficere non posset, et ideo canonicis disceden-
tibus hec ecclesia ita viduata erat presbiteris, ut non semel
immo pluries sacerdotes de villis circumsitis accersiri 111 op-
- 140 -
porteret, qui missas in ea celebrarent, donec misericors do
minus misertus suorum Richardum de Dietenshein D°*
ecclesie prefecit decanum ante multa tempora ad hoc p ie
destinatum, ut errabundum gregem canonicorum revocar >
et census et predia distracta recolligeret. Cum autem vi
et gesta prefati viri venerandi Richardi vires parvitatis ß>
ingenioü transcendant, ipsa digno bonore me fateor describer^
non posse, tarnen quia inter cimctos benefactores seu fundatoi
huius ecclesie diene in memoriam vertitur hominum, scrlp i
quo valeo, eius gesta explieabo, ne oblivioni in postenun i
dantur. Hic enim de villa Dithensheim trans Renum, 1 ^
montana respicit Spirensis dyocesis, extitit oriundus,
patre Dietliero et matre Agnete 20 genitus, qui ambo seCl1 ' 1
dum seculum erant nobiles atque t'amosi, quem traI1 . saC , ft .
tempore infancie disciplinis scolasticis mancipaverunt utt ^ s
libus, docunientis erudiendnm, qui in brevi suos col h ; g
non sine ammiratione doctoris discendo prevenit, et * aC ^
est adolescens bone indolis, ita ut nullus dubitaret, qu* 6 ^
agnosceret, virum ipsum prudentem futurum. Orbatus
utroque parente patrimonium circa literarum studia expen
Romamque profectus est, ubi petieionem ad papam de P Jj
benda in hac ecclesia Wimpinensi 21 faciens. tanquain dig 11
admissus cum apostolicis literis ad hanc ecclesiam ^ e ^ llia , 0 ,).
vacanteque prebenda sibi debita eaque iuxta canonice -
stitutionis regulam suscepta ad sacerdotalis officii g ra
diversis refulgens virtutibus accessit, ita ut elemosinis 111 '
ricordieque operibus voluntate et opere indeficienter de fj]j,
viret. Inter omnes virtutes bospitalitatem permaximf 1 £
gebat. Quanta diligentia autem circa divinum offic* 0
fuerit in hac ecclesia, adhuc demonstratur, nam ."Jj-joil
consuetudines et mores erroneos canonicorum forti sbl ^
athleta dei non sine magna invidia conculcando refor" 11 * ^
nam coneubinis iam quasi licite manifeste utentes P r °, v ^ aI it,
prebendarum absentium canonicorum inter se divide s
nec defectus ecclesie vel profectus curabant. Unde p re ^ e0
Ricliardus, licet adhuc simplex foret canonicus, tanie»
plenus convocatis confratribus ait: Nequaquam fratre _ 0
est faciendum, sed abiectis concubinis sincero corde sn ^ ü &
creatori est serviendum, et proventus prebendarum a .^ seÖ 0
personarum in usus ecclesie sunt conimutandi. Hh v g &
adverso commoto feile consuetudines ad ipsos P er ^ u °^ Je'
velle observare dicebant. Non tarnen ipse ab in° e P qui
sistebat, sed ad episcopum cuncta refert, visitatore-V ^
omnia sollerter scrutantur, evocat. Quibus 22 considei ' . : „»e
perspectis diligenter omnibus decretum est, ut conc
- 141 -
a biciant, quod licet eis esset onerosum, ipse Richai'dus lucerna
Cas titatis sua industria tarnen egit, ut quidam, qui huic de-
Cr eto subiacere et obedire contempseruut, turpiter prebendis
s ttis privarentur, deputatisque sibi proventibiis prebendarum
osentinrn personarum, monasterium a reverendo patre Cru-
Wfo prefato constructum pre nimia vetustate ruinosum, ita
J 1 * iam i n proximo ruinam minari putaretur, diruit. Acci-
Oqiie peritissimo in architectoria arte latomo, qui tunc no-
pter de villa Parisiensi 23 e partibus venerat Francie, opere
r aucigeno basiliearn ex sectis lapidibus construi iubet.
lern, vero artifex mirabilis architeeture basilicam yconis
'^öctorum intus et exterius ornatissime distinctam fenestras
c olumpnas ad instar anaglifi operis multo sudore et sum-
P ll Osis fecerat expensis, sicut usque in presens humano visui
Pparet. Populis itaque undique advenientibus mirantur
j.? 11 opus egregium, laudant artificera, venerantur dei servum
, | c 'liardum, gaudent se eum vidisse, nomenque eius longe
e 'iue portatur, et a quibus non cognoscitur, sepius nomi-
tT^f 1 O perfectissimum sacerdotem, qui iudicio omnium
^°Qiinum collega iam meruit esse psalmiste in cantando huno
ky rs ' c ulum: Domine dilexi decorem domus tue, et locumha-
u'ionis tue 2 *. Cumque morum eius probitas et sancte vite
^ndieia longe lateque divulgaretur, multi clerici non solum
1 °oncanonici verum etiam alienigeni et proseliti secum
jjl^ßiorari eeperunt cupientes eius virtutibus informari et
^trari. Desiderabile virtutum speculum Richardus, in
jj. ° laicus, quid seculo displiceat, et clericus, quid 25 oculos
ha 'i 16 ma i es tatis offendat, speculatur. Interea dominus Rein-
ig p 8 ver us pastor parrochie in Stetin frater advocati in
s 0 • n predives bomo iam in decrepita positus etate prefato
Bte Richardo, omniaque 2 ' 1 sua predia, que non pauca
LJ ad manus tradidit pref'ati Riehardi, ut de ipisis se-
'Ust m ^wantitatem proventuum prebendas sacerdotibus
f e ltu eret in ecclesia Winpinensi predicta. Quo mortuo pa-
5 6jl . es s «i bona predicta invadunt ea sibi vendicando, nec
c °ra ^ e r Da i* tuilt ) <l U0( i testator optavit. Sed hos Eichardus
t a h ? iudicio in causam trahit, illique se defensare nittuntur.
8at • Bla us P er arbitros deciditur, et pro Omnibus bonis le-
KL Ce ntum et viginti libre ballensium huic ecclesie assi-
^ ll - r ; Quam pecuniam creator omnium rerum, qui cuncta
ÖgsSf 5 - ° c °n(lidit, et qui de paucis granis totum mundum
(l e > in manibus famuli sui Ricbardi ita augmentavit, ut
Jl ai ,- a cm as prebendas duobus sacerdotibus ad aram beate
il ai ,| e se rvientibus institueret 27 in honorem genitricis der
e » et remedium animeque salutem Reinhardi prefati 28 .
— 142 —
Est etiani institutum, ut cum alter predictorum sacerdotum
officium celebrat, quod de beata et gloriosa dei genetrice
Maria celebrandum per totum annum ad eaudem aram
sollempniter est ordinatum, alter, qui in ea septimana vacare
dicitur, simul cum ebdomadario officio misse intersit mini-
strando, qui tarnen feria secunda et sexta missam dicet pro
defunctis. Horum etiam sacerdotum electio ad decanum 23 ,
quociens vacare contigerit, noscitur pertinere.
(Schluss folgt).
Anmerkungen.
1 Die Worte: Cronica ecclesio Wympinensis rot von einer Hand
saec. 14, der Rest Hand saec. 17. Ueber dieser Ueberschrift steht
von der Hand, die die Chronik begann: Sancti spiritus assit
nobis gratia.
1 Abkürzung qnq.
8 Das gesperrt Gesetzte aus Gregor. Turon. hist. Franc. II, 5. Im
folgenden die Vita S. Udalrici c. 12 benutzt. Pertz, S. S. VI, 401).
4 Bibelstolle.
* Ms. ipepis (!)
* Ms. Agrippa (!)
7 Das gesperrt Gesetzte aus Gregor Tur. II, 6.
8 Das folgende mit einigen selbständigen Aenderungen nach der
Vita S. Udalrici p. 401.
* Ms. undeutlich durch Korrektur: Licum fluvium.
10 Nach qui ein undeutliches Wort auf Rasur, verschwommen, otwa
tunc.
11 Nach acies ein vorschmiertes Wort auf Rasur.
" Ms. m'an' (!).
13 Zwischen funda und 1' ein Buchstabe radiert.
u So das Ms. ob barbarus?
15 Diese Verse entnahm Burkard einer unbekannten Quelle über
die Ungarnschlacht.
" Es stand qui, welches radiert und darüber: ut.
" Es stand debent, darüber korr. presumant.
" Das Eingeklammerte ist spurlos im Ms. radiert und nach Mone
ergänzt.
" Ms. acciri (!).
i0 Die Worte Diethero und Agnete nachträglich mit schwärzerer
Tinte auf freigelassenem Räume in etwas grösserer Schrift ein-
gefügt
Ms. Wipinensi (!).
" Ms. Qui (!).
" Ms. Pariensi (!).
" Psalm 25, 8.
" Ms. Quod.
86 Von da an andere Hand.
87 Ms. instituerent (!).
89 Bis dahin diese Hand, dio frühere Hand schrieb weiter.
89 Ms. capitulum von Hand saec. 17 auf Rasur, jedenfalls Fälschung,
es stand decanum, wie nach Mone p. 8.
— 164 —
Die am selben Tage eröffnete Bahnlinie Reinheim —
Reichelsheim wird zweifellos auch künftig zu manchem
Vereins-Ausfluge Gelegenheit bieten.
II. Historische und archäologische Mitteilungen.
Die Wüstling Ursenlicim in der Gemarkung
Wieseck.
Pfarrer Röschen zu Winnerod hat im 5. Jahresberichte
des Oberhessischen Vereins für Lokalgeschichte die an-
sprechende Vermutung aufgestellt, dass der im Lorscher
Codex erwähnte "Wohnort Ursenheim 1 an der jetzt nach
dem Grundbuch Ursulum, im Volksmund aber etwa Oeschelem
benannten Oertlichkeit in Flur XXIII der Gemarkung
Wieseck gelegen habe.
Das von ihm vermisste sprechliche Mittelglied giebt
eine Beschreibung des s. g. grossen Wiesecker Zehnten aus
dem Jahre 1040 3 . Dieser Zehnte wurde aus drei Feld-
bezirken erhoben, von denen der dritte „uff der Ursenum"
genannt wurde. Der Feldteil, welcher diesen Namen beson-
ders trug, lag zwischen den Wiesen und dem Wald.
Im Jahre 1G40 war also der alte Namen bis auf die
verkürzte und im Volksmund umgewandelte Endsilbe heim
erhalten. Q. S. z. S.
Die Chronik des St. Petersstifts in Wimpfen,
verfasst von Burcard von Hall und Diether
von Helmstatt.
Herausgegeben von F. W. E. Roth.
(Schluss.)
Hiis itaque ordinatis reverendus dominus Wernherus
de Hornecke prepositus maioris ecclesie Spirensis, qui et
1 Codex Lauresham. dipl. Mannh. II, 2918, nach dem Original
verbesserte Lesung von Gareis im 1. Jahresbericht etc., 21.
* Gr. Haus- und Staats-Archiv, Urkundenabteilung, AVieseck.
— 16;") —
prepositus huius ecclesie fuit, vir eximie honestatis consi-
deratis hiia, que deus dignatus est per famulum suum
Richardmn in hac ecclesia operari, vocato ad se ipso Eichardo,
habitoque eius consilio, quatuor prebendas quatuor sacer-
dotibus in bac ecclesia ad aram beati Nicolai instituit, quo-
rum collacioneni preposito huius ecclesie reservavit, quos in
tantuni prediis dotavit, ut reditus earum antiquis prebendis
canonicalibus equipararentur. Unde accidit, ut canonici
eadem bona biis prebendis collata suis prediis unirent, effi-
cereturque ramm corpus prebendarum, quibus idem rniniste-
rium conveniret. Fuerant idem persone in omnibus prio-
ribus cauonicis equales. 30 . . . quia in temporalibus
distribuendis ipsorum est consensus requirendus iuxta illud,
quod omnis tangit, ab omnibus, est tractandum. 31 Illud
quoque in hiis prebendariis summe tenendum et observandiun
est, quod in celebracione misse, que cum nota cantari debet,
omnes siinul tenentur, ot debent interesse; et qui defuerit,
a decano corripiatur cum pena. Facta est autem et cele-
brata hec sollempnis institutio predictarum quatuor preben-
darum temporibus piissimi ac serenissimi Rudolfi regia et
semper augusti Romanoruin.
Anno igitur domini M.° CC.° septuagesimo octavo in
die sancti Marci ewangeliste 33 mortuus est ipse Eichardus
decanus. Concurrentibus itaque undiquo clericis et populis
factus est planctus magnus super eum, et popiüi clamantes
dixerunt :
Tempore quid heu miseris nobis accidit isto,
Quo patrem patrie nostre perdidimus!
Temporibus multis fuit hoc Wimpina superno
Thesauro dives ac decorata nimis.
O Richarde pater toto venerabilis orbe,
Cur patriam nostram deseris imino tuain?
Hic pater et dominus fueras custosque benignus
Hactenus hac terra vivus et exanimis
Rebus in adversis fueras spes una salutis,
ilunimen tribuens supplicibus populis,
Quorum tu precibus presens venerande favebas,
Votaque suscipiens queqtie rogata dabas.
Undique currebat cunctis e partibus orbis
Iudiga plebs tristis, sed cito leta redit.
- Talia clamabant. Clerus prorupit in istas
Voces, perfusus lacriraarum flumine wltus.
Pastor oves proprias, cui nos committis alendas,
Ve nobis miseris, quoniam te perdidimus
Virtus, solomen nostrum, decus atque levamen.
— 166 —
Tu spes, una salus causaque leticie,
Ve nobis miseris, hec omnia perdimus, at nos
Hinc subit et luctus perpetuusque dolor.
Mendicum wlgus indiscreta quoque voce
Insviltat morti, culpaturque deus
Brachia cum manibus tollunt ad sidera wltus.
Inproba 38 mors clamant tigribus asperior,
Idris horridior monstroque cruentior omni
Non optata venis nec depulsa redis.
Mors mala, mors peior, mors pessima, quis tibi swasit
Tale nefas facere, ve nobis miseris!
Heu nobis miseris, quis noster erit modo finis?
Quis modo finis erit? Ve nobis miseris!
Heu nobis et ve Semper geminatur et auwe
Morte sua nobis attulit omne malum. 34
Interea sacerdotes corpus cum ymnis et psalmodia ad mo-
nasterium delatum missarum sollempniis, exequiis ex more cele-
bratis ante summum altare sepelierunt, statimque capi tulo indicto
canonici dominum Dieterum de Helmestat decanum [elige-
bant] 35 , qui confirmationem consecutus [est] 80 . Mortuo domino
"Wernhero de Alenvelt huius ecclesie preposito eodem anno
ante nativitatem domini predictus Dietherus decanus simi-
liter a canonici» in prepositum est electus. — Richardus igitur
filius fratris pie memorie Richardi decani subdiaconus et
huius ecclesie canonicus una cum manufidelibus quos ipse
decanus Richardus adhuc vivens exccutores sui testamenti
constituit, de bonis suis duas prebendas duobus sacerdotibus
instituunt, et harum prebendarum collacio ad capitulum
taliter noscitur pertinere, quod si capitulum uno ispsorum
sacerdotum decedente alium sacerdotem infra mensem non
substituit, collatio ad prepositum devolvitur, qui si similiter
sacerdotem substituere neglexerit, collacio ad episcopum dio-
cesanum pertinebit. —
Est etiam institutum, ut idem sacerdotes alternis septi-
manis ita quod unus unam septimanam, alter alteram om-
niferia, nisi fuerit festum novem lectionum, missam dicat
pro defunctis, ipsius Richardi memoriam faciendo summo
diluculo videlicet statim post matutinas. —
Hiis itaque solempniter ordinatis et institutis, ego Bur-
cardus sacerdos pia dei misericordia favente ad unam pre-
dictarum prebendarum vocatus et electus, tum demum in
hac ecclesia me recepi, ubi etiam novissimam tubam me
expectaturum optavi. Adeptus ergo prependam una cum
eocio mihi assignato videlicet domino Ludewico de Northeim
— 167 —
canonici considerantes redditus, proventus et predia predic-
tis nostris prebendis assignata tum propter amorem reverendi
patris pie recordationis ßichardi decani tum etiam propter
honestatem ecclesie et firmiorem stabilitatem ipsarum pre-
bendarum habito consilio maturiori nos et bona predictis
nostris prebendis assignata suis prediis uniunt et prebendis
et anumerati sumus cum reliquis ita, ut numero essemus
decem et octo, quibus de uno granario et uno cellario equa-
lis prebenda ministraretur. 87 Preterea statuerunt, ut ob
perpetuam memoriam prefati EicLardi tredecim scolaribus
pauperioribus mandatum per totam quadragesimam de com-
munibus ministraretur prebendis, videlicet feria secunda, quarta
et sexta, quorum panperum quilibet lotis pedibus et mani-
bus a sacerdote ebdomadario interim, dum XV. gradus le-
guntur, reciperet unum panem et unum allet, dimidium cifum
vini et unum hallensem. Ad panem vero statuerunt dari
et computari quatuor maldera spelte et unum malderum sili-
ginis; quater lgitnf pistandum est, et qualibet vice prudens
dispensator ordinabit ut pistor de uno maldero spelte et
duobus quartalibus siliginis coctet LXV. panes. Est etiam
notandum , quod quandocunque occurerit sterilitas vini,
quod illo tempore dabuntur duo hallenses pro dimidio cifo
vini. Insuper in suo anniversario, quod V. kalendas Masi ce-
lebrandum est, una libra halleniium inter presentes dari et
dividi statuerunt. —
Hiisque itaque peractis prefatus H. decanus obiit, cui
dominus Cunradus de Heilprunn frater matris mee in de-
canatu successit, vir largus satis, prudens et strennuus, et
in dei famulatu pervigil et assiduus, et hic procuravit, ut
cappis nigris induti per adventum et Septuagesimam ex
preeepto diocesani tarn canonici quam prebendarii et vicarii
perpetuo ad chorum procedere deberent. —
Huius etiam temporibus dominus AVecelo prebendarius
ad aram saneti Nicolai vir honestus in extremis positus duas
prebendas duobus sacerdotibus de suis bonis constituit et
ordinavit, quorum collationein capitulo reservavit snb eisdem
constitutionibus, sub quibus precedentes prebende ad beatam
virginem 38 sunt institute. Fecitque eis ordinem missarum,
videlicet ut diebus dominicis dicerent missam de saneta
trinitate, feria secunda pro defunetis, feria tertia . . . . 39 feria
quarta , . . , 40 feria quinta de corpore Christi, feria sexta 41
sabbato de beata virgine.
Anno igitur domini M.° cc. octuagesimo nono Nonas
Junii 42 obdormivit in domino, et sepultus est in claustro
— 1(38 —
monasterii. In cuius anniversario I. libra hallensiuin datur
presentibus. —
Hiis etiam temporibus 43 ob emendam cuinsdam mili-
tis Burcardi dicti Brendelin interfecti a quodam Mutbardo
nomine ad instituendum perpetuum sacordotem ipse Muthar-
dus actor sceleris buic dedit ecclesie L. libras liallensiurn,
quibus dominus Siboto sacerdos plebanus de inferiori Isens-
heim 44 addidit X. libras, et comparata sunt a domino Diet-
tero 45 preposito prefato XXX. maldera siliginis annui
redditus, quos ipse pre])ositus Dieterus non raoione prepo-
siture tenuit in villa Sigolspach 40 . Visum est ergo cano-
nicis expedire, ut predicto Sibotoni prefata prebendula
offerretur, qui oblatam sibi suscepit, et susceptam plus circa
centum libris satis copiose in redditibus aucmentavit. —
Sed cum hec omnia temporibus piissiini regis Iludolfi
acta sint, vellem, si scirem, aliquantula de ipso et actis eius
posteris narraro! Hic namque Rudolfus post mortem Fri-
derici imperatoris scismatici et filios eius C. et H. reges
exactos, cum imperium circiter annos xl. vacaret, et tota
terra destructa quasi nuta ido ruiuain minaretur, anno do-
rn in i M.° CC°. LXX . . . 47 convenientibus principibus, ad
quos electio pertinebat, in Frankenfurt circa festum Micha-
belis et ad electionem procedentibus, prout apostolicus Gre-
gorius decimus ipsis dederat in maudatis, ex inspiratione,
prout puta, divina, in regem electus est statimque Aquis
coronatus est. Susceptoque sceptro regni omnes possessio-
nes imperii a tenentibus eas revocavit, quibusdam etiam
reddere nolentibus et propria abstulit cum hiis, que iniuste
detinere conabantur. Interea quia rex Boemie dictus Otagger
cum ocupasset 48 ducatum Austrie et quadam vana presump-
tione vellet tenere, de suis viribus et divitiis nimis confidens,
predictus rex Rudolfus vir valde bellicosus, strennuus et
animosus arridente sibi fortuna per omnia 4 '-' convocatis
Iirincipibus dixit publice, intencionem suam esse fixam, se
velle iturum contra regem Bohemie. Precipiens singnlis ac
universis optimatibus, militibus, tribunis, centurionibus, va-
sallis ac a regno Romano infeodatis, ut essent parati in pre-
lium, exposcens a singulis civitatibus sagittarios et viros
quibus esset animus acer et fortis. Interea rex Bohemie
cogitavit ipsum posse impedire, et data peccunia infinita
quibusdam nobilibus terre istius, quorum primae fuit quasi
dux, seu 60 marchio de Baden, qui nactus oportunitatem
agressus circa Neckarum civitates ipsas preliis, quibus poterat,
lacessivit, incendit villas et vastavit. Quibus omnibus rex
Rudolfus nichil motus ab incepto non destitit, sed collecto
— 1(39 —
exercitu satis copioso iter arripuit, et pertransiens Norico-
rum regionem circa litus Danubii descendit. Et qualia et
quam magna in illis finibus perpetraverit, non est meuin,
quia nequeo enarrare. Tandem quanta sagacitate et pru-
dencia et strenuitate, que in eo tunc et Semper resplendu-
erunt, opulentissimam civitatem Austrie Wiennam intravit,
et subiectos cives et quosdam rebelies abegerit, quis enarra-
bit adhuc rege Bohemorum in sua pertinantia persistente
et interemtis hinc et inde in prelio inultis et plurimis in
alis commissis. Tandem . . . . 51
Hic tedio dictandi affectus ille egregius Burkardus
ultra describere cessavit. Nain circa conseripcionem bono-
rum huius ecclesie 52 ac edificacionem monasterii et curie
prebendalis et torculariorum ac aliarum utilitatuin ecclesie
in tantum ocupabatur, ut deineeps liuiusmodi describere
non curaret. —
Hinc ego Dytherus de Helmestat canonicus istius ecclesie
predicto Bnrkardo sciencia et describendi stilo multum dissi-
milis ipsius vestigia tamquam magistri discipulus sequendo,
in quantum parvitas ingenioli sufficit mei, inantea describere
formidolose presumpsi. —
In nomine domini igitur incipio in verbo, quo ipse di-
misit. Tandem 33 ambo reges collectis exercitibus infinitis
e castris, civitatibus et aliis muuicionibus animo connigendi
egrediuntur in campum, ubi aciebus belli, ut moris est,
strennue dispositis acriter concurrunt, utroque exercitu se
viriliter defendente infihiti gladiis, pugionibus et sagittis
occiduntur. Ipse quoque rex Bohemie in ipso conflictu ense
occubuit; quo perempto totus exercitus una cum baronibus
et ministerialibus rengni 54 Bohemie se in manus et pote-
statem invictissimi regis Rudolf! dederunt. Quos ipse benigne,
ut semper solitus erat, suscipiens, filio regis occisi nomine
Wenczelao regnura Bohemie concessit. Cui eciam unara de
filiabus suis matrimonio coniunxit. Omnibusque felicissime
ac rnansuetissime in Bohemia pacificatis et disirositis Wien-
nam civitatem Austrie rediit, ibique dominum Alberhtum
ülium suum ducem Austrie et Stirie creavit, comitem quo-
que Binhardum de Tyrolis ducatui Karintie pref'ecit, quos
ducatus rex Bohemie Otacker predictus , quia heredibus
carebant, vacante Romanorum imperio sibi violenter usur-
parat. Ipse quoque rex Rudolfus filio suo domino Alberto
duci Austrie filiam Einhardi ducis Karintie supradicti in
matrimonium copulavit. —
Hiis rite et gloriosissime in Austria dispositis, Sweviam
rediit, ibique filium suum dominum Hartmudum ducem
— 170 —
constituit, quia duce tunc temporis Swevia carebat, eique
sororem regis Bohemie in coniugem tradidit. De qua filium
nomine Johanes suscepit. —
Itaque cum inclitns ille rex Rudolfus contra spem om-
ninm emulorum suorum in tarn brevi tempore in tantum
prosperatus fuisset, occurrerunt ei omnes principes, ducesfc
comites, barones tocius Alemanie, ipsique tamquam regi et
domino colla submittunt, quibus ille mittissime resalutatis
omninm peticiones clementissime admisit. Et cum haberet
sex filias, omnes nuptui tradidit, unam scilicet filio regis
Sicilie et Apnlie, alteram regi Bohemie, terciam Ludowico
duci Bawarie, quartam Ottoni filio Heinrici ducis Bawarie,
quintam duci Saxonie, sextam duci de Luneburc, et sie in
regno firmissime stabilitus pacem et tranquillitatem toti
Alemanie tutissime reformavit.
Post hec cum maxima multitudine equitum et curruum
Burgundiam perrexit, et eomitem eiusdem provincie inter
Gallio primates potentissimum ad hoc cöögit, ut in propria" 5
Basiliensem civitatem se intraturum coniuraret, inde nun-
quam exiturus, nisi beningnissimi principis Rudolf! licencia
requisita primitus et optenta. —
Hiis aliisque r,li quam pluribus litibus diris et guerris
maximis atque bellis superatis destruetisque predonum raul-
tis municionibus et castris, ac pace et quiete toti regno
Alemanie strennuissime refonnatis civitatem Spirensem adiit,
ibique senio et labore confectus reeeptis sacramentis ecelesie
absque gravi dolore felicem animam in manus angelorum
ipsam in conspectu dei altissimi cum ymnis et canticis de-
ducentibus feliciter exalavit. Sepultusque est ibidem in
sepulcro regum anno domini MCCXCI in die divisionis
apostolorum 57 anno regni ipsius decimo octavo. —
Post cuius obitum principes, in quibus ius elegendi
regem consistit, secundum consuetudinem in die Philippi
et Jacobi 58 in Vranckefuit convenerunt et dominum Adolfum
eomitem de Nassawe virum utique strennuum et illustrem
in regem unanimiter elegerunt.
Quo coronato et in regno valide confirmato ob invidiam,
quam principes adversus dominum Albertum filium quondam
mangnifici regis Eudolfi dueem Austrie habebant, ipse rex
Adolfus predictum dominum Albertum de ducatibus, quos
a rege in feodum habere debebat, non solum infeodare non
curabat, sed et sibi eosdem ducatus auferre conabatur. Quia,
ut predictus dux pereepit, melius erat, prevenire quam pre-
veniri, cogitans, amicicias prineipum, comitum et baronum
- 171 —
tocius Alemanie prece et precio comparavit, et ad defen-
dendum se strennuissime preparavit. —
Dum hec agerentur, obiit reverendus Conradus decanus
huius ecclesie 58 , in cuius locum creatu8 est in decanum
egregius ille . . . , 59 Burkardus, qui ante me hec describere
incepit. Sub quo moriebatur quidam prebendarius huius
ecclesie nomine Sibodo, qui de bonis suis in tantum contu-
lit ecclesie, ut mandatum tempore quadragesimali secundum
institucionem venerabilis quondam Richardi decani reliquis
tribus diebus pauperibus erogaretur scolaribus. —
Hoc etiam tempore occisus Wolfradus armiger de Hel-
mestat meus patruus a quibusdam malefactoribus, qui in
emendam ipsius redditus XV1IL librarum hallensium sacer-
doti perpetuo ad aram sancte Katherine virginis missam
oelebranti et lumen perpetuo ibidem continuandum assin-
gnarunt. —
Interim rumoribus crebrescentibus et ad aures illustris
ducis sepins volantibus, quod rex Adolfus eum de ducatibus
expellere niteretur, ipse collecta universa milicia Austrie,
Stirie et Karintie in multitudine mangna curruum et equitum
terram suam egressus transito Danubio venit ad litus Reni,
castra metatus est iuxta civitatem dictam Brisach. Cui rex
Adolfus ibidem in alteram partem litoris Reni cum exer-
citu suo occurrit, sed neuter ad alterum poterat pervenire.
Dum sie certatim utrumque litus occupant, dux Alberhtus
reeeptis litteris Gerliardi archiepiscopi Moguntini et aliorum
fautorum suorum de ad ipsos in Altzeiam civitatem veniendi,
assumsit secum episcopum Argentinensem cetei osque barones
Alsacie ac naves oneratas 60 vino et blado per terram et al-
veum Reni malis gratibus regis civitatum ac aliorum fau-
torum suorum intrepidus usque in Altzeiam descendit. Ibi
a predicto archiepiscopo et aliis adiutoribus suis beningne
suseeptus ipsum super dolium levantes in regem subli-
marunt.
Dum hec in Altzeia agerentur, rex Adolfus ducem in-
sequi quantocius non cessabat, et eciam in villa dicta Ep-
phenheim 61 site prope "Wormaciam in ameno prato cum exer-
citu suo resedit sperans, se predictum ducem cum Omnibus
suis fautoribus absque sui exercitus periculo citissime super-
aturum, sed res aliter evenit. Nam cum rex in tanta spe
consisteret, dimissis a se civibus multarum civitatum cum
reliquo exercitu sepe dictum ducem insequitur, et in loco,
qui dicitur Hasenbergl iuxta cenobium sanetimonialium
dictum Rosenthal anno domini AI. CCXC. VIII. in die Pro-
cessi et Martiniani 83 cum ipso pungnaturus incaute con-
- 172 —
greditur. Itaque victoria liinc inde imtante rex Adolfus
inprovise occubuit. Quo comperto dominus Rudolfus comes
Palatinus et dux Bawarie gener predicti regis una cum
duce Ottone patruo suo cum multitudine mangna militum
et armigerorum de conflictu usque in Wormaciam cellerrime
iügierunt reliquis comitibus et baronibus cum suis exerciti-
bus adhuc viriliter pungnantibus. Sed quia tot et tanti
ab ipso conflictu confugerant, dux Alberhtus de victoria iain
securus cum exercitu suo repungnantibus sibi acerrime re-
stit, ac omnes eos cicius, quam sperari poterat, pungnando
vincens captivabat. Quibus tameu se in hoc dementem
more patruo exhibuit, ut nulluni eorum vinculis includeret,
sed omnes ad propria remeare permisit, quousque ipse
eos quemlibet specialiter, ut ad eum voniret, revocaret. Et
sie in proposito suo nimis confortatus asnmtis secum arehi-
episcopo Moguntino et aliis adiutoribus et fautoribus
Aquensem adiit civitatem, et ibidem contra spem multorum
in regem confirmatus est et coronatus. —
Hiis ita gestis dominus meus Dytherus de Helmestat
huius" 4 Winpinensis [ecclesie]" 5 archidiaconus , qni erat
meus patruus, cum arcliidyaeonatum sumn viginti quatuor
annis et amplius gubernasset laudabiliter, correptus febre
anno domini M 0 .CC°XC1X in vigilia Matliie apostoli 6 ' 1 in
Castro Helmestat felicem exalavit animam. Qui capellam
sanete Katherine in ecclesia ista propriis sumptibus con-
struxit, et sacerdotem in ea perpetuo ministraturum instituit,
et eidem in compotentibus redditibus providit. Tradidit
eciam ecclesie isti LX. libras hallensium ad ambonem et
altare sanete crucis sub ipso ambone construendos. Dona-
vitque huic ecclesie tria cum dimidio iugera vinearum sita
in marcha ville Duttenburg' 17 , ita ut decauus et capitulum
ecclesie Winpinensis XII. urnas viui melioris, quod eis de
deeima in maiori Gartach provenerit, inter beneficiatos
ecclesie, qui in quadragesima vesperis mortuorum et com-
pletorio intersunt, distribuant sine dolo. Preterea legavit
ecclesie isti pratum situm in marcha ville Bagestat, 158 enius
prati latitudo et longitudo continet XII iugera, ita ut cen-
sus, pro quo predictum pratum annuatim locari poterit, in
aniversario suo presentibus in choro dividatur. —
Post cuius obitum electus fuit in prepositum dominus
H. 69 de Düna, 70 qui eciam erat prepositus maioris ecclesie
Wormaciensis , quo archidiaconatum Winpinensem guber-
nante obiit ille gloriosus Burkardus decanus anno domini
M. CCC° quem nullus ante vel post eum in utilitatibus
ecclesie istius procurandis precelluit vel precellet. Testes
- 173 —
sunt casule, libri et sedes chorales, testes sunt curia preben-
dalis et torcularia in ea sita. Testes sunt recuperaciones,
renovaciones ac descripciones omnimn bonorum istius ecclesie
et alia beneficia, que per eum dingnatus est dominus operari,
sicut usque in presentem diem hec omnia cerni poterunt in
hao ecclesia fide oculata. Preterea construxit in hac ecclesia
cappellam sancti Kyliani suis sumptibus ac ipsam plenissime
propriis sumptibus dotavit, ita ut duobus sacerdotibus in
predicta cappella alternis septimanis missas celebrantibus in
eisdem bonis in victualibus competenter sit provisum. Item
emit a decano et capitulo huius ecclesie redditus XII. mal-
derorum siliginis et XX. solidos hallensium pro centum
libris hallenshim pecunie numerate et solute, ita ut de pre-
dictis XII malderis siliginis duo rappacia quatuor scolaribus
cboro deservientibus cottidie distribuantur, et XX. solidi
in aniversario ipsius presentibus cbori dividantur. —
Igitur cum Serenissimus ille dominus et rex Alberhtns
in tarn brevi tempore tarn mangnifice sublimatus et pro-
gperatus fuisset in rengno, incurrit invidiam principum, sicut
fortunatis hominibus accidere solet. Quorum principum
quatuor videlicet tres archiepiscopi et dominus Kudolfus
(lux Bawarie filius sororis predicti regis obligacionibus et
conmracionibus multis conf'ederati contra regem se erexerunt.
Quos omnes una estate ita potenter sibi subegit, ut de cetero
contra eum mugire non auderent. —
Dehinc regem Bobemie Wentzelaum agressus, qui ali-
quantulum supradictis principibus favebat, rengnum devasta-
bat, sed tarnen nicbil egregium ibidem peregit. Tandem
rege Bohemie Wentzlao predicto sine filiis et heredibus
decedente felicissimus rex Alberhtns dominum liudolfum
filiuni suuru eidem rengno prefecit.
Post talia miranda et stupenda que excellentissimus rex
in multis provinciis perpetravit, ac pace et quiete toti Ale-
manie instaurata,dumquasiiocando omnes provincias et civitates
tocius Germanie inermis transire proponeret, a duce Johanne
filio fratris sui domini Hartmanni ducis Sweuie, de quibus
supra memoravi, in campo lato et spacioso, dum iuxta regem
confabulando equitaret, inopinate confossus gladio occubuit,
in quo loco eius nobilissima coniux regina cenobium sancti-
moniaüum in memoriam ipsius construxit, et eidem cenobio
nomen Kungesvelt inposuit. —
Itaque post decessum honorabilis domini Burckardi
decani dominus . Geroldus de Hawenstein vir iustus, pius,
Clemens et multum hospitalis in decanum eligitur. Sub
quo obiit Gerhardus canonicus huius ecclesie, qui duas pre-
— 174 —
bendas competentes duobus sacerdotibus in altari sancte
crucis perj)etuo ministraturis de bonis suis propriis instituit,
ao III. libras hallensium in aniversario suo presentibus in
choro perpetuo dividi procuravit. —
Romano igitur inperio Serenissimi principis Alberbti
regimine destituto, congregatis principibus die ad celebran-
dam electionem futuri regis prefixa, dominum Heinricum
eomitem de Lutzeinburg in regem unanimiter elegerunt.
Qui statim post coronationem suam omnes provincias et ci-
vitates tocius Alemanie peragravit, ac Spiram rediens filio
suo domino Johanni rengnum Bohemie tunc berede carens
auetoritate inperiali concessit, ipsique unam de filiabus
Ventzelay quondam regis Bohemie in coniugem tradidit.
Sicque oranibus rite in Alemania dispositis qjse Alpes tran-
siit et Mediolanum civitatem feliciter pervenit. Ubi con-
fiuentibus ad eum ducibus, comitibus et baronibus diversarum
provinciarum et regionum mangnum exercitum collegit.
Indeque progrediens Brixiam civitatem Lombardye fortissi-
mam obsedit, in cuius obsedione habuit occies centum
milia arraatorum, ut audivi, 71 qui eo tempore ibidem sub
ipso militabant. Dumque ibidem moraretur, quot et quanta
egregia ac forcia facta peregerit, et quot civitates muni-
tissimas ac castella forcia in dedicionem accepit, non est
mee facultatis evolvere. Tandem civitate Brixiensi, quam
obsederat, devicta muroque eius funditus diruto, et vallo
conplanato, Januensem civitatem Tussie adiit, ibique aliquan-
diu moratus nobilissima ac devotissima eius inperatrix de
bac luco migravit, et ibidem gloriosissime et sumptuosissime
tradita est sepulture. Post cuius decessum ipse Romam
perrexit, ibique a duobus cardinalibus missis a papa de-
mente, qui eo tempore Avinionis morabatur, in imperatorein
consecratus est et coronatus. Quibus sollempnissime peractis
Pisam civitatem Tuscie peciit, ubi infirmitate correptus
morte obiit naturali et in eadem civitate bonoriiice, prout
imperatorem decuit, est sepultus.
Cuius morte comperta principes in die sancti 72 Luce
ewangeliste 73 ad eligendum regem in Vranckenfurt 74 , ut
moris est, convenerunt. Quorum principum quatuor scilicet
archiepiscopi Moguntinensis et Treverensis, rex Bohemie
et marchio de Brandenburg dominum Ludewicum ducem
Bawarie in regem elegerunt. Keliqui tres dominum Fri-
dericum ducem Austrie elegerunt. Quorum regum exer-
citus, qualiter ab invicem recesserint, et quantam penuriam
ac inopiam fame et frigore pertulerint, quomodo ubi et
quando ac per quos predicti electi, confirmati et coronati
— 175 —
fuerint, aut qualiter postea unus alterum fere duodecini
annis persecutus füerit, et quornodo ultimo circa festum
sancti Micbahelis conrlixerint; in quo confiictu dominus
Fridericus predictua captus fuit per dominum Ludowicum
ac in vincula coniectus in Castro dicto Truwesnit 75 duobus
annis et amplius securissime est custoditus, quam captivi-
tatem fratres sui videlicet dominus Lupoldus dux Sweuie,
dominus Heiuricus, dominus Albertus et dominus Otto, duces
Austrie et Stirie parvipeudentes et quasi vilipendentes tot
et tanta mala per incendia villarum, strages bomimnn, se-
diciones civitatum et castrorum fere toti Alemanie intule-
runt, quod arbitror pergamenum deficere ad capiendum,
pennas et incaustum non sufficere ad scribendum. —
TJnde biis et qualiter predictus dominus Fridericus a
vinculis solutus fuerit, et qualis amicicia seu concordia inter
ipsuni et mangnificuin regem Ludewicum exstitit ordinata
relictis, regredior ad ea, ad que conscribenda egregius ille
Burckardus intencionem suam describenda fuudaverat, scili-
cet ut sub quibus regibus, quo tempore et per quos cultus
divinus in hac ecclesia augeretur, ad perpotuam rei memo-
riam describeretur. —
Tercio itaque predictorum regum eleccionis anno obiit
sincerissirnus, piissimus ac bospitalissimus dominus Geroldus
de Hawenstein decanus, qui prebendain in bac ecclesia sacer-
doti perpetuo deserviendam instituit, quam hospicio optimo
prope ecclesiam sito in Massenbach 70 duabus curiis cum
earum pertinenciis, agris, pratis et censibus in maiori Gar-
tach XX. iugeribus optimarum vinearum, in civitate Win-
pinensi et marcliia eiusdem censibus et IX iugeribus agri
peroptimi largissime dotavit, et in aniversario iiwius quatuor
libras hallensium presentibus in choro dividi constituit. In
cuius locum electus fuit Heinricus dictus de Granbuch, vir
castus, iustus et rectus.
Post cuius obitum 77 Reinbodo de Nyperg 78 vir clarus
genere ordinatus fuit in decanum. Sub quo Conradus dictus
Zopbritter, prebendarius huius ecclesie obiit, qui quatuor
cum dimidio iugera vineamm sita in marchia ville Eber-
stat 79 legavit ecclesie, ut de vino, quod de eisdem vineis
provenire poterit, mandatum in cena domini quolibet anno
cum ea sollempnitate, qua nunc peragitur, in hac ecclesia
celebretur, videlicet ut decanus cum Omnibus canonicis et
prebendariis ecclesie in domum capitularem in cena domini
post prandium conveniant audituri sermonem ipsi festo con-
venientem et interim, dum sermo legitur, decanus vel senior
8acerdos 80 in ingressu ecclesie omnibus canonicis et preben-
— 170 —
dariis manus et pedes abluat et confectiones specierurn et
vintun ad potandum cum omni devocione et graciarum
accione, prout est institutum, administret. Que sollempnitas
et ministraeio ante institutionem predicti Conradi Zoph-
ritter nunquam in hac ecclesia fuerant celebrate. Item
idem C. tradidit ecclesie duo cum dimidio iugera vinearnm
sita in marchia villo Kochendorf, 81 ita ut postquam duo-
decim urne vini, que in Quadragesima in vesperis mor-
tuorum et completorio presentibus in choro existentibus di-
vidi solent, defecerint, extunc vinum, quod in eisdem vineis
excreverit, predictis presentibus in choro existentibus men-
sura equali dividatur. Preterea legavit alia quedam bona
de quibus unam libram halle nsium in aniversario suo pre,
sentibus chori dividi constituit, prout hec omnia in instra-
mento desuper confecto plenius sunt conscripta. Hic sisto
ratem.
Sed 82 quia torrens modicum intumuit, ideo puppi ad
navigandum ulterius remos inposui. Postquam vero dominus
Eeinbodo de Niperg ecclesiam istam satis honeste aliquot
annis rexisset, correptus caligine oculorum decanatum re-
signavit. Post quem dominus Petrus de Muer in decanum
non dei causa 83 electus, sed magis est etractus. Qui post
obitum illustris viri domini Engelhardi de Winsperg
in prepositum huius ecclesie est electus. Oui dominus
Oerlacus de Bettingen vir largus, beningnus 84 et hospitali-
tati inserviens in decanatu successit, sub cuius regimine
Elizabet virgo et conversa dicta de Hawenstein duo iugera
cum dimidio vinearum sita in marchia ville Northein in
loco, qui dicitur Schecherhusen et duo iugera agri campestris
speltifera sita in marchia OrTenhein sub vineis dictis Haw-
steige ab omni exaccioni libera et eensu huic ecclesie
legavit, ita ut, si fieri posset, prebendula aliqualis ex hüs
institueretur. Cuius devocionem ac sanctam intencionem
dominus Ditzo de Steinfurt prebendarius huius ecclesie frater
predicte Elizabet animadvertens, sex iugera agri campestris
speltifera sita in terminis et marchia ville Steinfurt in loco,
qui dicitur vf dem Hage et unum iuger cum quarta parte
iugeris prati siti in territorio vallis Winpinensis in loco
[qui] 86 dicitur der Hat, ab omni censu et exaccione libera
supradictis vineis et agris superaddidit suplicans [a] 811 decano
et capitulo, ut predictos agros, vineas et prata in suain
communitatem reciperet, et ex eis prebendulam in ecclesia
Winpinensi institui permittere dignarentur, et ipsi Dyetzoni
eandem prebendulam, quamdiu viveret, conferre beeret infra
unum mensem a tempore vacacionis actu sacerdoti, qui sep-
- 177 —
timanatim quatuor missas in romedium animarum ipsorum
duorum parontum ao omnium benefactorum suorum in altari
summo ante primam celebraret, et post mortem ipsius
Dyetzonis collacio prediote prebendnle ad decannm et capi-
tulum eeclesie predicte sub condicionibus prescriptis pleno
iure pertineret. Cuius precibus decanus et capitulum benivolo
annuontes de predictis bonis prebendulam institui permi-
serunt, ipsam prebendulam ad saeerdotem in ea institutum
in suam eommunitatem et tuicionem beningnissimo susee-
perunt."
Ego Warmundus de Wittstat dietus Hagenbucli senior
canonious eeclesie collegiate S. Potri vallis Wimpinensis
perlegens anno XV" XX 0 cronieam istam invenio desolatio-
nem, et nulluni aliquid scripsisse a temporibus, quando duo
im])oratores electi sunt iuter se consobrini videlicet Ludwieo
Bavarie et Friderico Austrie ducibus usque ad annnm, quo
supra, anno scilicet XV C XV. Quo etiam anno sublato
Maximilian 0 iinporatore principes eleetores 88 unanimi con-
sensu Franckfordie convenientes elegerunt Karolum regem
Hi.spanie Austrie ducem etc. in Romanorum regem ae ce-
sarem, licet Francorum rex multas dunnas auri certis Ale-
manio principibus transmiserit, inane tarnen et f'rustra. Is
Karolus Philippi regis Hispanio Maximiliani ex Maria lilia
ducis Caroli illustrissima femina natus. Sub eodem Carolo
et Maximiliano antecessori etiam Friderico niira in Alemania
contentiones exorte, ut in cronicis patet etc. Philip]>us comes
Palentini, Bavarie dux, filium babuit nomine Rupertum, qui
cum dispensatione filiam ducis Georii Bavari unicam duxit
in matrimonium. Georio mortuo Iis magna inter Palentinum
et Albertum ducem Bavarie ob hereditatem oritur, armis
res acta diu est. Maximiiianus imperator Pbilippum coini-
tem Palentini banno imperiali notat, duces ac principes
recni contra eundem Palentinum incitat. Itaque Land-
grafßus Hassio incendiis ac aliis incomodis eundem Palen-
tinum molestatt. Rupertus in Bavaria undique bellum
instaurat Bohemorum auxiliis fretus. Qui Rupertus illustrissi-
mus dux ac belli fortunatus tandem instinctu Alborti Ba-
varie ducis uiia cum contborali veneno extinguitur. Dux
Ulricus Wirtenbergensis propter contumaciam Philippi Pa-
lentini et bannum eidem vi abstulit Maulbron, Besicken,
Winsperg, Newenstat am Kochen, Meckmul etc. Extincto
autem Ruperto Iis sedata, et Ruperti filiis et filiabus alique
civitates in Bavarie date etc. Ecclesia collegiata nostra eo
temp ore auctoritate et mandato Maximiliani cesaris in pro-
13
tectione Philipp! Palentini erat, sed instinotu ducis Wirten-
bergensis in ipsius protectionem devenit, qui seeure eam
Wimpenensem elclesiam tutatus. Qui et ipse Ulrieus per
Wilhelmum ducom Bavarie cum civitatibua Lige Suevie
anno XV' 5 -. XVIIj ducatu pulsus est. Quare dicta eeclesia
sub protectiono regiminis ducatus 'Wirtenbergensis ac Caroli
electi Romanorum regLs hodie consistit. —
Anmerkungen.
30 An dieser Stelle 3 Zeilen teilweise radiert.
31 Von da an andre Hand.
32 25. April. -
33 Ms. improbra. (!)
34 Von da an gleicho Hand abor dunklere Tinte.
3 " Dieses Wort am Rande von Hand saec. 15 ergänzt.
3 " Zu ergänzen.
37 Andre Hand in kleinerer Schritt und braunerer Tinte.
3 " Die Worte ad beatam virginem auf Rasur von Hand saec. 15/16. —
" Lücke durch Rasur.
" Desgleichen.
41 Desgleichen.
42 Ms. Junii Junii (!). 5. Juni.
J* Ms. temporibus temporibus (!).
44 Untereisesheim.
** Das Wort teilweise von Hand saec. 15.
*' Siegelsbach.
47 Der Rest der Zahl radiert. Am Rand III orgänzt.
48 Ms. ocuporassot (!).
49 Damit schliesst Blatt 7— An den Rand unten schrieb eine Hand
saec. 17. Finis chronici Burokardi de Hallis. Quaedam hic deesse
videntur. Es fehlt aber nichts, wohl aber deutet ein Falz vor
Blatt 8 an, dass möglicherweise Diether, der Blatt 8' anhebt,
den Rest der Schrift der Hand, die Blatt 7 schrioh, ausschnitt
und den Text auf Blatt 8 neu eintrug. Ueber Diethers Arbeit
stobt rotb (saec. 14): Dronica de principibus und von einer
Hand saec. 17: Incipit Chronicon cuiusdani ex nobili familia de
Holmstat.
5 " Ms. s. —
M Bis dahin dictierto Bnrkard. Von da an braunere Tinte, so dass
hier Diethers Arbeit anhebt.
" Gefertigt 1295.
53 Siehe oben. —
64 Diother schreibt mitunter rengni neben rogni und Aehnliches,
was ich stets beibehalte.
54 Fohlt wohl persona.
'* Ms. al (!) ahisouo, zwischen beiden Worten otwas radiert, —
57 15. Juli.
M Am Rande steht von einer Hand saec. 17: Conradus de lleil-
pronna decanus obiit anno 1292.
M Nach ille ein Wort radiert.
— 179 —
e0 Ms. orimtas.
01 Heppenheim a. d. Wiese.
" a Verschriebon statt Hasenbüh] bei Göllheim.
•» 2. Juli.
M Ms. hius (!).
65 Ist wohl zu ergänzen.
«• 24. Feb. —
«' Duttenberg.
»» Babstatt,
Heinricus.
T » Dhaun a. d. Nahe.
" Es fehlt jedenfalls: ab iis.
' 2 Ms. sancte (!).
« 18. Ootober.
74 Ms. Vrackenfurt (!).
™ Trausnitz.
Mnssenbach Oboramts Brackonheim.
ii f 4. Feb. (1316) das Neorolog sagt zu II. Non. Feb. 0 Heinricus
do Grunbuch decanus huina ecclesie, nui oonstituit dare libram
hall, prosontibus in choro de omnibus bonis suis. —
" Neipperg Oberamts Brackenheim.
1VI Eberstatt Oberamts Weinsborg.
80 sacordos radiert, aber noch losbar.
«' Bei Wimpfen.
e a Von da an braunere Tinte.
« 3 Die Worte dei causa auf Rasur von Hand saec. 17.
«* Hiermusste Diether Blatte unten abbrochen, daalserseineChronik
schrieb, eine andere Hand auf Blatt, 10'' bereits oine Urkunde von
1331 (Statuten Bischofs Oerlach von Worms für Wimpfen) ein-
geschrieben und dazu das ganze Blatt mit Ausnahme der rechten
Spalte der Rückseite verwendet hatte. Diether benutzte diese
Spalte zur Fortsetzung unter Verweis auf das Blatt- vorher t
vide hoc signurn. Dieses ist für Abfassungszeit des Schlusses
nicht unwichtig. —
* 8 Ist zu ergänzen.
«" Desgleichen.
ii Bis dahin Biethers Hand. Eine Hand saec. 17 schrieb darunter:
Finis chron. Ditho. do Helmstat. Dann folgt am Bande unten
ein Wappen von dor Hand Warmunds von Wittstatt und 4 Nulle
mit dem Vermerk: Quere folio 50°. Unter dem Wappen, (das
des Warmund) steht Hagenpuch. Da eine Hand saec. 13 bereits
Blatt 12L mit dem Eide dos Probst beschrieben, war nur am
untern Rande Platz für seine Einträge.
«8 Bis dahin Blatt ll r , der Rest auf Blatt 50 r und 5P .